Солтүстiк Анды туралы қазақша реферат

Солтүстік Андының жалпы сипаты

Венесуэла, Колумбия және Эквадор аумағындағы Андылар орографиялық құрылысы мен орогендік үрдістердің қалыптасу уақыты бойынша біркелкі емес. Алайда оларды экватор маңы ендіктеріндегі ылғалды климаттың біртіндеп солтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай құрғақ субэкваторлық жағдайларға ауысуы біріктіреді.

Бүкіл тау жүйесімен салыстырғанда Солтүстік Андыларда (субтропиктік Андылардың оңтүстігін қоспағанда) Тынық мұхиты жағалауы мен шығыстағы жазықтарға қарай ландшафттардың ала-құлалығы айқынырақ байқалады. Ұзыннан созылған таулардың басым бөлігінде биіктік белдеулердің негізінен біртұтас спектрі сақталады, ал тау етектерін аккумулятивті ойпаттар алып жатады.

Негізгі ұғымдар

Орофография — таулардың созылымы, биіктігі, жоталардың орналасу жүйесі.
Орогенез — тау түзілу үрдістері мен олардың геологиялық кезеңдердегі қарқыны.
Биіктік белдеулік — биіктікке қарай климат, топырақ және өсімдіктің заңды ауысуы.

Кариб Андылары: құрылымы мен климаты

Солтүстік Андылар ішінде Кариб Андылары ерекше орын алады. Бұл батыстан шығысқа қарай созылған тау жүйесінің бөлігі, мұнда биіктік белдеулер спектрі салыстырмалы түрде біркелкі. Ең солтүстіктегі бөліктері биіктігі төмен (шамамен 2765 м-ге дейін), геологиялық тұрғыдан жас, құрылымы қарапайым әрі едәуір құрғақ: ылғалды орман жамылғысы кең таралмайды.

Бор кезеңінде Кариб жоталарының орнында геосинклинальды ойыс болған. Жағалаулық және Ішкі Сьерра антиклиналі плиоценде қатпарланумен байланысты қалыптасқан. Жер сілкіністерінің жиі қайталануы тау түзілу үрдісінің толық аяқталмағанын аңғартады.

Жер бедері: депрессиялар мен аңғарлар

Қатпарлы құрылымдар жер бедерінде бір-бірінен көлденең депрессиялар арқылы бөлінеді. Бұл ойыстарда көлдер, кеуіп бара жатқан Валенсия көлі және созылыңқы өзен аңғарлары орналасқан. Өзен аңғарлары терең тілімденген, ал беткейлердің эрозиялық тілімденуіне соңғы тектоникалық көтерілулер де ықпал еткен.

Климат: ұзақ қысқы құрғақшылық

Кариб Андылары субэкваторлық белдеудің тропик маңында орналасқандықтан құрғақ. Қысқы құрғақшылық кей жылдары 6–7 айға созылады. Осы кезеңде орташа айлық температура 26–27 °C шамасында болғанда, жауын-шашын 50–80 мм ғана түседі. Жазғы жауын-шашын да жағалау мен ішкі беткейлерде 250–300 мм-ден аспайды; жылдық мөлшері шамамен 300–350 мм.

Ылғал мол түскен жылдары тау жыныстары қарқынды шайылады: жаңбырлы мезгілде тасқынды ағындар беткейлерден үгілу өнімдерін шайып, оларды тау етектеріне жинайды.

Өсімдік жамылғысы және биіктік белдеулер

Таудың төменгі белдеуінде қызыл-қоңыр топырақта жаздық жасыл сирек ормандар немесе тікенекті бұталар басым. Мұнда чапарро (Curatella americana), диви-диви (Caesalpinia coriaria) сияқты ксерофитті түрлер кең таралған. Ксерофиттердің басымдығына төменгі беткейлерде кеуекті құмдақтар мен әктастардың жиі кездесуі де әсер етеді.

1000 м-ден жоғары көтерілгенде температура төмендеп, ылғал көбейген сайын орман қоюланады, ал 1500 м-ден бастап мәңгі жасыл ормандар байқалады. Кристалды жыныстар жалаңаштанып шығатын жота қырқалары мен тегістелген беткейлерде бұталы-шалғынды қауымдастықтар сақталады.

Белдеулік ауысу (қысқаша)

Төменгі белдеу

Құрғақ жағдай, сирек орман мен тікенекті бұталар; ксерофиттер басым.

1000–1500 м

Ылғалдың артуы, орманның қалыңдауы; жоғарырақта мәңгі жасыл типтер пайда болады.

Жота қырқалары

Кристалды жыныстар, тегістелген беткейлер; бұталы-шалғынды жамылғы сақталады.

Кариб маңы ойпаттары: Маракайбо және Солтүстік Колумбия

Биік жоталардың етегіндегі Кариб маңы ойпаттары қарқынды аллювий шөгінділерімен толған. Бұлар — Маракайбо ойпаты және Солтүстік Колумбиядағы Магдалена–Каука ойпаты.

Маракайбо ойпаты және мұнай

Сьерра-де-Периха мен Кордильера-де-Мерида (биіктігі 5000 м-ге дейін) аралығындағы ойыста Маракайбо лагуналық көлі орналасқан. Бұрын ол бүкіл тектоникалық ойысты алып жатқан, бірақ аллювий жиналуы нәтижесінде ауданы кішірейіп келеді: көл ойыстың шамамен үштен бір бөлігін ғана қамтиды.

Кариб теңізінен келетін пассатты ауа массалары Маракайбо депрессиясында тұрақтап, қоршаған қырат беткейлерін ылғалдандырады. Беткейден аққан су ойпатқа жиналады, өзендер тау жыныстарын шайып, аллювий қабатын қалыңдатады.

Үштік кезеңнің құмдақтары мен тақтатастарында мұнайлы горизонттар бар. Мұнай таяз Маракайбо көлінің түбінен де өндіріледі (оңтүстігінде тереңдігі 240 м-ге жетеді). Ірі мұнай кен орындары Карибтік Анды тау алды ойысы мен Льяноста да шоғырланған.

Өсімдік және ауыл шаруашылығы белдеуі

Маракайбо ойпатының оңтүстігі ылғалды ормандармен көмкерілген. Ойпаттың солтүстігінде жоталар биіктігі төмендеп, жауын-шашын азаяды (Маракайбо қаласында жылына шамамен 460 мм), сондықтан ылғалды ормандар саванналармен кезектесетін жаздық жасыл ормандарға ауысады.

Гуахира және Парагвана түбектерінде жаңбырлы кезең екі айға ғана созылады, жауын-шашын 150–200 мм шамасында. Мұнда кактусты шөлейттер және диви-диви бұталары кездеседі.

Кариб ойпатында бананның ірі плантациялары бар, сондай-ақ қант құрағы, темекі және дәнді дақылдардан күріш өсіріледі.

Солтүстік Колумбия ойпаты

Солтүстік Колумбия ойпаты Маракайбо ойпатына ұқсас: ол Магдалена–Каука өзен жүйелерінің үйінділерімен толған. Ортаңғы бөлігінде батпақты, ішкі атыраулық ландшафттар кездеседі; плакорлы жазықтары саванналық өсімдіктермен көмкерілген. Мұнда да мұнай кен орындары бар.

Солтүстік-Батыс Андылар: жоталардың әртүрлілігі

Солтүстік-Батыс Андылардың басты ерекшелігі — терең тектоникалық-эрозиялық тілімдену. Соның салдарынан ішкі жел жақ беткейлер, ішкі жоталар мен ойыстар ландшафттары арасында айырмашылық айқын.

Шығыс Кордильера

Шығыс жоталарда ежелгі ядролар сақталған. Бор кезеңінде бұл зонада геосинклиналь қалыптасып, кейін миоцендегі тау түзілу қозғалыстарымен шөгінді қабаттар қатпарланған. Жер бедерінде ені кең таулы үстірттер басым, ал кристалды жыныстар ашылған жерлерде үшкір шыңды қырқалар кездеседі.

Орталық Кордильера

Бірнеше палеозойлық блоктардан тұрады: солтүстігінде Антиокияның тегістелген интрузивті массиві, ал оңтүстігінде белсенді әрі қарлы жанартаулық конустар кең таралған (Руис, Толима, Уила, Пурасе және т.б.).

Батыс Кордильера және Жағалаулық жота

Батыс Кордильерада (4250 м-ге дейін) бор кезеңінің эффузивті жыныстары басым. Жағалаулық жота (Серрания-де-Баудо, 1810 м-ге дейін) теңіздік жыныстардан құралған және плиоценнің соңында қатпарланған. Екеуі де күшті эрозиялық тілімденуімен ерекшеленеді.

Жоталарды бөліп тұрған Магдалена мен Атратоның кең ойыстары, сондай-ақ Каука ойысы негізінен ежелгі аллювий мен шығанақтардың үштік шөгінділерінен түзілген. Магдалена ойысындағы үштік жыныстарында мұнай белгілері кездеседі.

Ылғалдану контрасттары және орман белдеулері

Кордильераның Тынық мұхитына және Льяносқа қараған жел жақ беткейлеріне жылына 3000 мм-ден де жоғары жауын-шашын түседі; батысында жауын-шашын жыл бойы өте мол, бұл аймақты Жер шарындағы ең ылғалды өңірлердің қатарына қосады. Сондықтан Батыс Колумбияда қалың таулы гилея Батыс Кордильера қырқаларына дейін созылады.

Шығыс жел жақ беткейлерде де ұқсас орман типтері 3000–3200 м-ге дейін көтеріледі. Ал 4–5° с.е. солтүстікке қарай шығыста қысқы құрғақ мезгіл айқындалып, төменгі белдеуде мәңгі жасыл ормандар толық қалыптаспайды: алдымен жаздық жасыл сирек ормандар мен бұталар, кейін аралас жапырақты-мәңгі жасыл ормандар тарайды. Тек 1000 м-ден бастап тьерра темпладада ылғалды тау гилеясы басталады.

Маңызды өсімдіктер

Токилья пальмасына ұқсас өсімдік

Carludovica palmata — талшық беретін, қалпақ тоқуда қолданылатын өсімдік; Колумбия мен Эквадор экспорты үшін маңызды.
Бальса ағашы

Ochroma grandiflora — тез өсетін, жеңіл сүректі ағаш; «Кон-Тики» плоты осы материалдан құрастырылған.
Колумбиялық емен және балауызды пальма

Quercus granatensis және Ceroxylon andicola — тьерра темплада белдеуіне тән мәңгі жасыл түрлер.
Подокарпус

Podocarpus oleifolius — оңтүстік Андыларға тән қылқан жапырақтылардың өкілі; Солтүстік Андыларда да кездеседі.

Тьерра фриа және тьерра элада белдеулерінде температураның күрт төмендеуі ылғалдылықты арттырады. Мәңгі жасыл қисық ормандардан жоғары парамос шалғындары созылып, Орталық жанартаулық беткейлерді, сондай-ақ Шығыс Кордильераның тегіс беткейлері мен мұздықтар өңдеген Мерида және Санта-Марта қырқаларын жасыл кілемдей жабады. Сьерра-Невада-де-Санта-Марта — биіктігі 5774 м-ге жететін, мұздық бедер пішіндері бар ежелгі массив.

Шығыс Кордильера үстірттері: Богота өңірі

2500–2800 м биіктікте Шығыс Кордильераның орталық бөлігіндегі тау үстірттері ерекше ландшафт түзеді. Жер бедерінің жазықтау болуы, қоңыржай жылы климат (орташа айлық температура 14–15 °C) және қарашірігі мол таулы-шалғынды топырақтар халықтың шоғырлануына қолайлы жағдай жасайды. Колумбия астанасы Боготаның 2660 м биіктікте орналасуы да осының айғағы.

Егіншілік және жайылым

Дәнді дақылдардан жүгері 2700 м-ге дейін, бидай мен ноқат 3000 м-ге дейін, арпа мен картоп 3200 м-ге дейін өсіріледі. Өңір шалғындары ірі қара малды жайылыммен қамтамасыз етеді.

Өзендер, батпақтар және сарқырамалар

Қалдық көлдер шоғырланған батпақты алқаптар арқылы өзендер баяу ағады. Алайда үстірт бассейндерінен шығар тұста олар биік сарқырамалар түзеді (мысалы, Текендама сарқырамасы маңында елдегі ірі СЭС салынған) және Шығыс Кордильера беткейлерін терең шатқалдармен тілімдейді.

Ішкі ойыстар: құрғақ беткейлер және шаруашылық

Ішкі жоталардың беткейлері, әсіресе Каука ойысына бағытталған бөліктері құрғақтау. Тек 2100–2500 м биіктіктен бастап қатты жапырақты немесе жаздық жасыл ормандар пайда болады. Ойыс табанында жауын-шашын мөлшері төмендейді, табиғи өсімдіктері — мимозалы саванналар.

Одан да құрғақ өңір — Магдалена аңғарының оңтүстігі: мұнда жауын-шашын жылына 700–800 мм шамасында. Табанда жиналған құмды-малтатасты үйінділерде бұталы саванналар өседі. Жасанды суару арқылы қант құрағы, какао, темекі, мақта өсіріледі, ал кордильера беткейлері көбіне кофе плантацияларына пайдаланылады.

Өзен режимі және көлік мүмкіндігі

Өзендердің режимі тұрақсыз: су тасқыны жаңбырдан да, қардың еруінен де туындайды. Аймақтағы ең ірі өзен — Магдалена. Алайда оның ортаңғы ағысында табалдырықтардың көп болуы навигация мүмкіндігін өте шектеулі етеді.