Талабы бар талай жас әншілердің Әміреден сабақ алмағаны кемде - кем

Әміре Қашаубаев: халық әнінен әлем сахнасына дейін

Әміре Қашаубаев Семей өлкесінде, Абай ауданының Қайнар ауылында қарапайым шаруа отбасында дүниеге келді. Жастайынан анасы Тойғанның әні мен әкесінің домбыра үніне қанығып өскен ол ауылдағы той-думан, жиын-кеңесте орындалатын ән, күй, айтыс, жыр, терме дәстүрін жан-тәнімен тыңдап, бойына сіңірді. Сөйтіп, ел ішінде ерте танылып, «әнші бала Әміре» атанды.

Тамыры

Ана сүтімен дарыған әсем дауыс, домбыраға байланған табиғи ырғақ, ауыл өнерінің қазынасы.

Мектебі

Халықтық ән салу, күй тарту, жыр-терме айту, айтыс ортасында қалыптасқан дәстүрлі орта.

Даралық

Күшті, «шырынды» тенор, мол тыныс, домбырамен үйлескен кең тынысты орындаушылық мәнер.

Семей кезеңі және алғашқы үлкен танылу

Әміре ауыл шеңберінен шығып, Семейге келіп, 1921–1924 жылдары қазақ жастарының «Ес-аймақ» атты ағарту ұйымына мүше болды. Осы ортада әншілік өнерін шыңдай түсті. 1924 жылы Семейде өткен халық өнерпаздарының байқауында әнші Қали Байжановпен бірге бас бәйгені бөлісті. Бұл жеңіс оны аймаққа кеңінен танытты.

Әміренің өнер мектебі

Әміренің ән мектебі — өз дәуірінде халықтың күнделікті тұрмысымен біте қайнасқан дәстүр: ән айту, күй тарту, жыр жырлау, терме төгу, айтысқа қатысу мәдениеті. Бұл — сал-серілік үрдісті жалғаған табиғи ортадан түлеген өнер.

Қызылорда мен Мәскеу: үлкен мінберлерге жол

Әміре орындаушылық ерекшелігінің арқасында 1925 жылы сол кездегі астана Қызылордада өткен Кеңестердің V съезіне, 1927 жылы Мәскеуде өткен Одақтық Кеңестердің IV съезіне делегат болып сайланып, делегаттарға арналған концерттерге қатысты.

Ел ішінде еркін өсіп, халық ән мәдениетін терең игерген Әміренің қайталанбас даусына тәнті болған республика басшылары оны әйгілі фольклоршы-этнограф А.В. Затаевичпен таныстырды. Затаевич Әміренің дарын қуатын айрықша жоғары бағалап, одан көптеген таңдаулы әндерді нотаға түсіріп алып, кең қолдау көрсетті. Ол Әміренің өнері республика, одақ және әлем сахналарына лайық екенін дәлелдеуге күш салды.

Париж, 1925: күміс медаль және қазақ әнінің Еуропадағы жаңғырығы

А.В. Затаевичтің ұсынысымен Әміре 1925 жылы Парижде өткен Бүкілдүниежүзілік көрме аясындағы ұлттық халық өнерпаздарының жарысына қатысып, II орын алып, күміс медальмен марапатталды. Домбыра сүйемелімен қалықтаған асқақ ән Еуропа тыңдарманын тәнті етіп, қазақ халқының ғасырлар бойы жиналған рухани қазынасының әлемдік сахнада жаңғыруы кездейсоқ құбылыс емес екенін көрсетті.

Парижде орындалған әндер

«Ағаш аяқ»
«Қызыл бидай»
«Қанапия»
«Үш дос»
«Жалғыз ағаш»
«Екі жирен»

Затаевичтің бағасы (үзінді)

«Амре Қашаубаев — выдающийся каркаралинский певец… Кашаубаев обладает красивым, сильным, сочным голосом (тенор) при большом запасе дыхания…» А.В. Затаевич, «500 казахских песен и кюев»

Әміренің Париж сапары туралы естелігі

«…Репертуарымды А.И. Затаевич өзі жазып берді. Кезек маған келгенше домбырамды даусыма дәлдеп, күйіне келтіріп алдым. Концерт басқарушысы: “Қазақ әншісі — Әміре Қашаубаев домбыраға қосып, ‘Қанапия’ дейтін халық әнін орындайды”, — деді. Мен сахнаға шығып, ‘Қанапияны’ бастадым. Қайта-қайта биске шақырған соң ‘Ағаш аяқ’ пен тағы бірнеше ән айттым… Парижде он шақты рет концерт бердік. Екінші орын алып, күміс медальға ие болдым».

Француз баспасөзі не деді?

1925 жылғы 31 шілдеде «Париж апталығы» газетінде Комедия залындағы этнографиялық концерттердің өзгеше әсер қалдырғаны, Түркістан, Украина, Орал, Кавказ халықтарының «таза қалпындағы» музыкасы естілгені жазылды. «Ле Музикл» журналы Әмірені сирек кездесетін музыкалық құбылыс деп атап, Сорбонна профессоры Перно оның орындауындағы қазақ әндерін фонографқа жазып алғанын да тілге тиек етеді.

Еуропадағы екінші сапар және фонограф жазбалары

1927 жылдың жазында Әміре Мәскеуге екінші рет шақырылып, профессор Любимов бастаған кеңестік этнографиялық ансамбль құрамында Германияның Франкфурт-на-Майне қаласында өткен дүниежүзілік халықтар музыкасы көрмесінде концерт берді. Бұл сапарларда ол домбырамен ән айту мәдениетін халықаралық деңгейде таныта білді.

1925 жылы Мәскеуде фонографқа жазылып алынған «Жазық арша», «Үш дос», «Ағаш аяқ», «Дудар-ай», «Бесқарагер» әндерін 1974 жылы музыка зерттеушісі Ж. Шәкәрімұлы тауып, техникалық өңдеуден өткізіп, күйтабақ түрінде халыққа таратты. Бұл жазбалар ұзақ жылдар радиодан жиі беріліп тұрды.

Театрдағы қызметі: әнші ғана емес, актер

Шетел сапарынан оралған соң Әміре Қызылордада шаңырақ көтерген Қазақ драма театрына алғашқы актерлердің қатарында қызметке қабылданды. Театр сахнасында М.Әуезовтің «Еңлік-Кебегінде» Жапал, «Қаракөзде» Ақын, сондай-ақ «Бәйбіше-тоқал», «Айман-Шолпан», М. Тригердің «Сүңгуір қайығында» Қария сияқты рөлдерді сомдады.

1934 жылы музыка театрына әнші-солист болып шақырылып, концерттік қызметін жалғастырды. Мақатай Тоқжігітұлының жазуынша, қала өмірінде жүріп Әміре қазақтың әнін ғана емес, татардың жырын, орыстың күйін де үйреніп, орындаушылық көкжиегін кеңейтті.

Ықпалы мен мұрасы

Әміре тек жеке әншілік даңқпен шектелген жоқ. Ол Семей өңіріндегі талай жас әншінің ұстазы, бағыт берушісі болды: өнерге талпынысы бар жас таланттардың ішінде Әміреден тәлім алмағаны кемде-кем делінеді. Оның өнері өз дәуіріндегі Қали, Қуан, Қаббас, Майра, Балуан Шолақ, Қажымұқан, Шашубай, Иса секілді тұлғалармен қатар қалыптасып, бірге дамыды.

Әміре дәстүрін жалғаған әншілер

Әміре салған жолды жалғап, Азия-Еуропалық білім алып, қазақ ән өнерін әлемге танытып жүрген әншілер қатарында: Әнуарбек Үмбетбаев (драмалық тенор), Байғали Досымжанов (лирикалық тенор), Ермек Серкебаев (баритон), Нариман Қаражігітов (тенор), Кәукен Кенжетаев (баритон), Бекен Жылысбаев (лирикалық тенор), Мүслім және Рашид Абдуллиндер (тенор, баритон), Әлібек Дінішев (тенор), Ерік Құрманғалиев (сопрано) және басқа да өнер иелері аталады.

Әдебиеттер

Затаевич А.В. «50 казахских песен и певец А.» 1931. 55-б.
Жұбанов А.Қ. «Замана бұлбұлдары». 1957.
Тоқжігітов М. «Ән атасы — Әміре». 1972.
Malimets.clan.su сайты.
Миненко В.М., Момынұлы П. «Краткий курс музыкальной литературы Казахстана». 1978.