Жоспары
Ортағасырлық мұсылман Шығысы: ғылым мен философияның өрлеуі
Тарихи-философиялық және мәдениеттанымдық зерттеулер көрсеткендей, ислам әлемінің данышпандары ерте грек ғылымы мен философиясын алдыңғы Азия, Орталық Азия және Шығыс мәдениетінің интеллектуалдық тәжірибесімен қатар қабылдап, философиялық дәстүрлерді жаңа деңгейде жалғастырды.
Ортағасырлық Батыс Еуропада христиандық доктринаны идеологияландыру, философиялық тұрғыдан негіздеу үрдісі күшейген шақта, мұсылман аймағында, әсіресе 7–10 ғасырларда, ғылым мен философия өзінің гүлденген кезеңін бастан өткерді.
- Тригонометрия
- Алгебра
- Оптика
- Астрономия
- Химия
- География
- Медицина
- Ботаника
- Зоология
Арнайы білім салаларының дамуына әл-Хорезми, әл-Бируни, Ибн Сина, Омар Хайям және өзге де ойшылдар елеулі үлес қосты. Ислам философиясының бастапқы негізін қалаушылардың қатарында әл-Кинди мен әл-Фараби ерекше аталады.
Әл-Кинди философиясы
Әл-Кинди ортағасырда жиі «арабтардың философы» деп аталды. Әбу-Жүсіп Яқуб ибн Исхақ әл-Кинди (800–879) Басрадан шыққан, терең білім алған ойшыл. Ол философ қана емес, дәрігер, астроном, математик ретінде де белгілі болып, геометрия, оптика, психология, музыка салалары бойынша трактаттар жазды.
Белгілі еңбектері мен тақырыптық ауқымы
Логикалық-гносеологиялық мәселелермен қатар, ол Аристотель мұрасына қатысты еңбектер жазды, соның ішінде «Аристотель кітаптарының саны жөнінде және философияны меңгерудің шарты…» сияқты трактаттар аталады.
Назар аударған негізгі мәселелер
- Құдай мәселесі және алғашқы түпнегіз туралы түсінік
- Ақыл-ой табиғаты және философияның мәнін айқындау
- Ғылымдарды классификациялау
Құдай туралы үш қырлы түсіндіру
- Құдай — түпнегіз, барлық нәрсенің абсолюттік бастауы.
- Құдай — мақсатты себеп.
- Құдай — кеңістіктегі абсолютті шексіздік және уақыттағы мәңгілік тереңдік.
Әл-Киндидің пікірінше, Құдай материяны, форманы, қозғалысты және уақытты жаратқан. Қозғалыс нәтижесінде пайда болған нәрсе өзгереді және ақыр соңында жойылады, яғни ол мәңгілік емес. Адамға ақыл-ой берілгендіктен, ол өзін-өзі танып қана қоймай, қоршаған дүниені де таниды: ақыл арқылы заттар мен құбылыстардың себептік байланысын және олардың мәнін ұғына алады.
Ақыл-ойдың түрлері
Әл-Кинди ақыл-ойдың төрт түрін атап көрсетеді: активті, пассивті, жинақтаушы, жарқылаушы. Ол сондай-ақ танымның үш сатысы туралы ой ұсынады.
Философиялық бағдар тұрғысынан әл-Кинди неоплатонизмге жақындау болса, әл-Фараби X ғасырдағы Аристотель дәстүрін жалғастырған ең ірі өкілдердің бірі ретінде танылады.
Әл-Фарабидің философиялық көзқарастары
Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан ибн Узлағ әл-Фараби ат-Түркі (870–950 шамасы) Сырдария бойындағы Фараб қаласында түрік отбасында дүниеге келді. Ол медицина, музыка, математика, этика, саясат, психология сияқты салаларға жүйелі қызығушылық танытқан жан-жақты ғалым болды.
Аристотельге түсіндірмелер
Әл-Фараби Аристотельдің «Категориялар», «Герменевтика», «Аналитика», «Софистика», «Поэтика» сияқты еңбектеріне түсіндірме жазып, Шығыста перипатетизмнің интеллектуалдық негізін нығайтты.
Қоғам туралы ұстанымы
Ол ғылыми болжамға және әлемді ғылыми танып-білу мүмкіндігіне сенді, қоғамдағы зорлық-зомбылыққа қарсы шықты. Зұлымдықтың жойылып, қайырымдылықтың салтанат құратынын негіздей отырып, қанаусыз және соғыссыз қоғам идеалын ұсынды.
Негізгі еңбектеріндегі өзек
- «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» — саясат пен моральдың байланысы
- «Адамдық саясат» — қоғам, мемлекет және биліктің мәні
Әл-Фараби феодалдық қоғамның саяси ахуалын талдап, қоғам мен мемлекет арасындағы қатынастарға, Аббасид халифатындағы әлеуметтік қайшылықтарға теориялық түсінік беруге ұмтылды. Оның көптеген идеялары батысеуропалық философияның қалыптасуына әсер етіп, әсіресе Б. Спинозаның көзқарасына теориялық ықпал етті деп бағаланады.
Ибн Сина, Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари
Ибн Сина: ғылымдар жүйесі және ақылдың беделі
Философия мен ғылымның дамуына Бұқара өңірінен шыққан энциклопедист ойшыл Әбу Әли ибн Сина (980–1037) айрықша үлес қосты. Ол әл-Фарабидің бірқатар идеяларын шығармашылық тұрғыда жалғастырды: эманация туралы түсінік, ақыл-ой жайындағы тұжырымдар және т.б. Ибн Сина надандыққа қарсы болып, ақыл-ой үстемдігін жақтаған жан-жақты ғалым еді.
«Медицина каноны» және ғылыми мұра
Оның ең танымал еңбектерінің бірі — «Медицина каноны». Бұл кітапта сол дәуірге сай жоғары деңгейде жүйеленген анатомия, физиология, терапия, хирургия, фармакология және профилактика мәселелері қамтылған.
Философияны екі салаға бөлуі
Ибн Сина философиялық білімді теориялық және практикалық деп екіге бөледі: теориялық философия ақиқатты игеруге ұмтылса, практикалық философия игілікке жетуді көздейді.
Ғылымдар жіктемесі және логика
Теориялық салаға физика мен математиканы, практикалық салаға саясат пен экономиканы жатқызады. Логика — барлық ғылымдарға тәсіл беретін құралдық ғылым. Ғылымдардың шыңы ретінде ол метафизиканы атайды.
Философия мен теологияның шекарасы
Ғазалидің пайымдауынша, ибн Сина кей тұста «философиялаушы мұсылман» ретінде дінсіздікке жақын қорытындыларға барады. Дегенмен, ибн Сина мұнда бір маңызды айырманы айқындайды: философиялық білім ақыл-ой дерегі мен дәлелге сүйенсе, теологиялық білім сенімге негізделеді. Бұл ажырату кейін ибн Рушдтың «қосарланған ақиқат» туралы теориясында жалғасын тапты.
Жүсіп Баласағұн: билік этикасы және «Құтадғу білік»
Орталық Азия өркениетінің інжу-маржандарының бірі — Баласағұн қаласынан шыққан түрік ойшылы Жүсіп Баласағұн (XI ғасыр). Оның әйгілі еңбегі «Құтадғу білік» моральдық-этикалық мәселелерді өзек ете отырып, қоғам мен мемлекет өміріндегі ізгіліктің өлшемдерін талдайды.
Ол әл-Фарабидің «ізгі қала» туралы идеясын қолдап, мемлекеттің тұрақтылығы билеушінің адамгершілік тазалығы мен биіктігіне, сондай-ақ билеуші мен бағыныштылар арасындағы ізгілікті қарым-қатынасқа байланысты деп есептеді. Еңбекте Қарахандар мемлекеті үшін саяси дағдарыс кезеңіндегі идеал билеушінің бейнесін ұсынуға ұмтылыс бар.
Мазмұндық кеңдік
Бұл еңбек этика мен саясатпен шектелмей, философиялық және эстетикалық пайымдарға, сондай-ақ ертедегі түріктердің діни наным-сенімдеріне қатысты деректерге де бай.
Махмұт Қашқари: тіл, тәрбие және қоғамдық байланыс
Қарахан қағанатының гүлденген дәуірінде өмір сүрген ойшылдардың бірі — Махмұт Қашқари. Оның 1072–1083 жылдары жазылған «Диуани лұғат ат-түрк» еңбегі түрік ру-тайпаларының тілі мен әдет-ғұрпы ғана емес, олардың тарихы мен саяси өмірі туралы да мол мәлімет береді.
Қоғамдық өмірдің тіректері
- Адамгершілік пен тәрбие
- Білімнің қоғамдық құны
- Ер мінезділік, адалдық, патриотизм
Тілдің рөлі
Қашқари ру-тайпалар арасындағы қарым-қатынасты реттеу мен бекітуде тілдің қуатты тетік екенін атап өтеді. Түркі халықтарының жақындасуы мен байланысуының негізгі құралы ретінде ана тілінің маңызын ерекше көрсетеді.
Әл-Газали және сопылық бағдар
Суфизмнің көптеген идеяларын мұсылман әлемінің ірі теологы әл-Газали (1058–1111) жүйелі түрде дамытты. Оның алдындағы және замандас ойшылдар сияқты, ол да мемлекеттік құрылым мәселесін айналып өте алмады.
Билік пен легитимділік
Әл-Газали бірқатар еңбектерінде сұлтанға мемлекетті басқару жөнінде ұсыныстар беріп, нақты билікті заңдастыру және нығайту мәселесін көтереді, халифті сынға алады. Ол халиф пен сұлтан қатынасын жан-жақты сипаттап, имамат теориясын негіздейді.
Мемлекеттің міндеті
Оның пікірінше, мемлекет исламды және мұсылманша өмір сүру тәртібін қорғауға тиіс.
«Философтарды терістеу» және таным туралы дау
«Философтарды терістеу» еңбегінде әл-Газали әл-Фараби мен ибн Синаны сынға алып, «әлемнің жоқтан жаратылысы» туралы ұстанымын алға тартады. Бұл жерде ол құдай еркінің шексіздігі және оның бүкіл болмысқа толық ықпалы туралы ойды негіздейді. Сондай-ақ ол ақыл-ойдың рөліне қатысты позициялармен келіспейді: мистиктің пікірінше, ақыл-ой тек бағыттаушы қызмет атқарады, бірақ мәнділікті толық аша алмайды.
Мәнділікті танудың бірден-бір жолы — адамның өзіне терең үңілетін мистикалық хал; сонда ғана мәнділік ашылады, ал ол мәнділік — Құдайдың болмысы.
Сопылық философия еуропалық дүниетаным мен мәдениетке де елеулі ықпал етті: оның бірқатар идеялары Батыс ойшылдарының философиялық толғаныстарына өнімді серпін бергені айтылады.
Мұра және ықпал
Дүниежүзілік ғылым мен мәдениеттің дамуына ортағасырлық Шығыс ойшылдары салмақты үлес қосты. Шығыс ренессансының көрнекті ғалым-ғұламалары қатарында әл-Кинди, әл-Фараби, ибн Сина, әл-Газали, ибн Рушд, Әбу Райхан әл-Бируни және басқалар аталады.
Интеллектуалдық өзек
Олардың философиялық ой-толғамдары мен дүниетанымы антикалық және ортағасырлық білімді терең игеріп, оны шығармашылық деңгейде дамытуымен ерекшеленеді. Бұл кең арнада шығыс перипатетизмі, ислам философиясы және мұсылман ортодоксиясының теориялық ізденістері тоғысады.
Қазіргі бағалау
2000 жылы Алматы қаласында өткен «Наследие Аль-Фараби и мировая культура» атты халықаралық конгресте Аристотельден кейін «Екінші ұстаз» атанған әл-Фарабиді бүгінгі күні Шығыстың бірінші ұстазы деп мойындау туралы қаулы қабылданды.
Дәстүрдің сабақтастығы
Антикалық мұра Шығыста тек сақталып қана қоймай, жаңа сұрақтар мен жаңа әдістер арқылы қайта ойластырылды.
Ғылымның көпсалалылығы
Математика, астрономия, медицина және гуманитарлық пәндер біртұтас интеллектуалдық кеңістікте дамыды.
Қоғамдық идеалдар
Қайырымды қоғам, әділетті билік және білімнің құндылығы — ойшылдардың ортақ тақырыптарының бірі.