Қазақ әнінің лирикалық табиғаты тамылжып тұрған туынды

Камералық-аспаптық музыка — өмірдің әр саласын қамтып, тыңдарманға қуаныш сыйлай алатын ерекше құбылыс. Маңыздылығы жағынан Қазақстанның камералық-аспаптық музыкасы күрделі жанрлармен иық теңестіретін деңгейге жетті деуге болады.

Қалыптасу кезеңі: 1930–1940 жылдар

Қазақстанда ХХ ғасырдың 30-жылдарында басталған қоғамдық жаңару ұлттық мәдениетімізге елеулі өзгерістер әкелді. Осы кезеңде байырғы дәстүрлі өнерді дамытуға қоса, еуропалық үлгіге бет алған композиторлық шығармашылық жүйелі түрде қалыптаса бастады. Кеңес дәуіріндегі даму барысында халықтық аспаптық және ән фольклоры композиторлық жазба тәжірибемен қатар өсіп, ұлттық өнердің тарихи-эстетикалық нормаларына нұқсан келтірген жоқ.

Сазгерлердің ұлттық мінездегі жаңа музыка жасауға ұмтылысы ауызша дәстүрден бөлек жанрлардың пайда болуына жол ашты. Алғашқыда трио, квартет, квинтет, соната түрінде жазылған туындылар уақыт өте келе күй тектес поэмаларға ұласып, камералық күй жанрын дүниеге әкелді. Бұл — өткен ғасырдың екінші жартысында ұлттық үрдіс пен классикалық өнердің тарихи жарасымынан туған сапалы шығармашылық белес.

Ән мен аспаптық фольклор негізінде туған алғашқы шығармалар көбіне халық әуендерін қайталауға сүйенді. Соған қарамастан, бұл тәжірибе жаңа жанрлардың негізін қалау үшін маңызды болды. Хор, фортепиано және аспаптық ансамбльдерге арналған алғашқы туындылар тыңдаушыға түсінікті болып, авторлық тақырып қалыптастыруға қолайлы шығармашылық ахуал тудырды.

Затаевич ықпалы және алғашқы кәсіби қадамдар

Аспаптық-камералық музыканың қалыптасуы мен дамуына А.В. Затаевичтің этнографиялық білімге сүйенген ықпалы зор болды. Ол қазақ сазын алғаш қағазға түсіріп, ұлттық ән-күйлерді әртүрлі аспаптарға өңдеп, лайықтады. 1925 жылы Париждегі Әлемдік көрмеде және Майндағы Франкфурт қаласындағы музыкалық слетте қазақ әуендерінің жоғары баға алуы да осы еңбектің нәтижесімен сабақтас.

Затаевичтің пьесаларында халықтық мұраның ішкі ресурстарын ашуға ұмтылыс байқалады. Композиторлық ойлау полифониялық фактураны, әуеннің ішкі құрылымын түрлендіруді және күрделі гармониялық тізбектерді батыл қолдануды қажет етті. Мәтінде аталған «Айнамкөз» музыкалық мысалы — осы үрдістердің бір қырын аңғартатын белгі.

Камералық-аспаптық жанрда өнімді еңбек еткендердің бірі — Е. Брусиловский. Оның фортепианоға арналған пьесалары ұлттық бояуы қанық, жаңаша музыкалық тілдің үлгісі ретінде бағаланады. Затаевичтен кейін халық әндері мен күйлерін зерттеп, оларды аспаптық орындауға түсірген маңызды тұлға — Д. Мацуцин. Оның кларнет, флейта және фортепианоға арналған триосы (1936) Қазақстандағы камералық-аспаптық жанрдың алғашқы қарлығашы саналады.

1936 жылы Б. Ерзакович қазақ музыкасы тарихында алғаш шекті квартет жанрын дүниеге әкелді. Бұл жай ғана өңдеу емес, күрделі камералық-аспаптық мәдениет деңгейіндегі еңбек ретінде жоғары бағаланды.

1930–1950 жылдар: өңдеуден авторлық тілге

Камералық-аспаптық музыканың алғашқы кезеңінде композиторлар көбіне халық әндері мен күйлерін өңдеумен шектелді. Дегенмен бұл жұмыс аса маңызды еді: өңдеулер арқылы дәстүрлі қазақ музыкасының тақырыптық өзегі бекіп, түпнұсқа табиғаты сақталып, кейінгі күрделі аспаптану тәжірибесіне дайындық жасалды.

Соғыс жылдарында камералық ансамбль жанры мен формасын айқындау әрқилы бағытта жүрді. Құрманғазы мен Дәулеткерей шығармалары жоғары деңгейде өңделіп, жұртшылыққа ұсынылды. Бұл тұрғыда Л. Хамидидің «Қосалқа», «Қызыл қайың», «Саранжап» сияқты өңдеулерін атауға болады.

Соғыс жылдарындағы қазақ композиторлары арасында ұлттық мінезімен дараланған тұлға — М. Төлебаев. Оның «Зұлқия» әні негізінде скрипка мен оркестрге арнап жазған «Поэмасы» классикалық формадағы көрнекті шығармаға айналды. Сонымен бірге қазақ фольклорына өзге республикалардың композиторлары да назар аударып, О. Сандлер, Ю. Бирюков өңдеулері, З. Компанейцтің халық аспаптары оркестріне арналған пьесалары, С. Туликовтың күйден өңделген туындылары белгілі болды.

Қазақ әнінің лирикалық болмысы айқын көрінетін шығарма — А. Жұбановтың қобыз бен фортепианоға арналған «Ариясы». Мәтінде көрсетілген «музыкалық мысал» белгісі бұл туындының кезең үшін символдық мәні барын аңғартады: ол М. Төлебаевтың скрипкалық шығармаларымен қатар, республикада өз ұлтымыздан шыққан композиторлар жазған алғашқы камералық туындылар ретінде есте қалды.

Соғыстан кейінгі серпін: домбыра мен фортепиано, жаңа репертуар

40-жылдарда композиторлар халық аспаптарына арналған бірқатар көркем шығармалар жазды. Олардың қатарында С. Мұхамеджановтың «Толғау», «Көңілді би», «Нәзік гүл»; Д. Мацуциннің «Пьесасы» және басқа туындылар бар. Домбыра мен фортепиано сүйемелі қосылатын шығармалар соғыстан кейінгі кезеңде кеңірек қолға алынды.

Жазу барысында композиторлар байырғы күй сазына айрықша мән берді: аспаптық лайықтау мен өңдеу ұлттық ерекшеліктің сынын бұзбауы тиіс болды. Фортепиано партиясын орнықтыру да оңайға соқпады, алайда кәсіби шеберлік, терең білім және ұлттық сазбен етене таныстық бұл кедергілерді біртіндеп еңсеруге мүмкіндік берді.

1950–1960 жылдар: үрмелі аспаптар және соната формасының орнығуы

50–60 жылдары үрмелі аспаптарға арналған шығармалардың авторлары көп болған жоқ. Дегенмен Е. Рахмадиевтің кларнет пен фортепианоға арналған пьесасы, Г. Гризбилдің фортепиано мен кларнет және екі трубаға арналған «Шығыс әні», Н. Меңдіғалиевтің үрмелі аспаптар мен фортепианоға арналған сюйталары мен валторнаға арналған ноктюрні бұл саладағы ізденістердің барын көрсетті.

60-жылдары жазылған сонаталарда романтикалық үрдіс айқын сезіледі. Мұндай белгілер Қойшыбаев пен Меңдіғалиев шығармаларында, сондай-ақ Б. Байқадамовтың фортепиано мен скрипкаға арналған сонатасында байқалады. Кейінгі буыннан А. Серкебаев, Б. Жұманиязов, К. Дүйсекеев сонаталарында да романтизмнің бояулы образдары кең көрініс тапты. Д. Ботбаевтың «Ақсақ құлан» сонатасы фольклорлық үрдісті сақтай отырып, көне аңызды қазіргі музыкалық тілмен бейнелей алды.

Балаларға арналған музыка және фортепиано репертуарының өсуі

Балаларға арналған репертуар жазу қарқынды дамыды. 1951 жылы Е. Брусиловскийдің «Балаларға арналған 15 фортепианолық пьеса» жинағы жарық көрді. Б. Ерзаковичтің балалар пьесаларының екі циклі және «Кішкентай музыкант» жинағы баспадан шықты. 70-жылдары Л. Хамиди мен В. Новиковтың балаларға арналған циклдары пайда болып, М. Сағатовтың үш балалар миниатюрасы жазылды.

Халық музыкасын зерттеу және фольклорлық мұраны қолданысқа енгізу арқылы композиторлар фортепианоға арналған көлемді шығармаларды ұсына бастады. Осы тұрғыдағы алғашқы сәтті қадамдардың бірі — Е. Брусиловскийдің «Күй формасындағы қуаныш биі» (кейін «Токкато» аталған). Бұл бағытты Б. Ерзакович, Қ. Қожамияров, Д. Мацуцин, А. Меттус, С. Мұхамеджанов және басқалар жалғастырды.

Ансамбль мәдениеті және полифониялық ойлау

Полифониялық жазудың белгілері композиторлардың аспаптық ансамбльдерге арналған шығармаларынан анық байқалады. Осы орайда Б. Баяхуновтың скрипка ансамбліне арналған «Бақытты балалық шақ» пьесасының орны бөлек: екі өзекті тақырып салыстырмалы түрде дамытылып, репризада қисынды түрде тоғысады.

Осы аспаптық құрамға бет бұрғандардың қатарында Д. Ботбаев та бар: оның «Аяжан» шығармасы тыңдаушыларды елең еткізді. Ансамбльге арналған қотармаларды (переложение) сәтті жазған Алматы консерваториясының ұстазы — И. Коган (халық күйі «Тепеңкөк» және Абайдың бірнеше әндері).

Үрмелі аспаптар мен аралас құрамдарға арналған секстет жазған Е. Рахмадиев бұл саладағы бастамашылардың бірі саналады. Бұл үрдісті А. Рудзиянский (60-жылдары гобой, альт және фаготқа арналған екі трио) және А. Бычков (үрмелі аспаптар ансамблі үшін төрт пьеса) жалғастырды.

Соғыстан кейінгі кеңею: шекті квартет пен сюиталардың өрісі

Камералық-аспаптық жанр соғыстан кейінгі жылдары айрықша дамыды. Бұл бағытта Е. Брусиловский, В. Великанов, Л. Хамиди, Иванов-Сокольский, Б. Ерзакович сияқты авторлар өнімді еңбек етті. Олардың шығармаларындағы негізгі өзек — халық музыкасын шығармашылықпен жаңғырту.

Жамбылдың «Өмір туралы ән» өлеңі Е. Брусиловскийдің осы аттас бір бөлімді екінші шекті квартетінің тууына түрткі болды. Бастапқы кіріспедегі домбыра фактурасына жақын полифониялық өрнек, кварта мен квинта шоғыры қазақы реңкті күшейтеді. Негізгі партия речитативті-декламациялық сипатта естіліп, тондық және тақырыптық даму сағалықта белсенділене түседі.

1960–1980 жылдар: жаңа стильдік бағдарлар

60–80 жылдары Қазақстанның камералық-аспаптық музыкасы жаңа стильдік бағыттарда дамыды. Жазу еркіндігі кеңейіп, формасы жаңашыл, тілі әрқилы шығармалар пайда болды. Бұл кезең туындылары ой тереңдігімен және материалдардың қисынды жарасымдылығымен ерекшеленді; кейде бұрынғы жазу үлгісіне сын көзбен қараған ізденістер де байқалды.

Осы дәуірде камералық-аспаптық музыкаға қомақты үлес қосқан композиторлардың бірі — Ғ. Жұбанова. Әсіресе ре минор шекті квартеті айрықша орын алады: оның алғашқы бөлімі 1965 жылы жеке туынды ретінде жазылып, кейін 70-жылдары andante мен финалмен толықты.

Республикамызда жазылған камералық-аспаптық ансамбль жанрындағы шығармалардың жалпы саны елу шақты, соның ширек бөлігі 60–80 жылдар арасында дүниеге келген. Бұл кезеңде өзіндік қолтаңбасы айқын туындылар көбейді. Жаңашылдығымен танылған еңбектердің бірі — В. Новиковтың екі скрипкаға арналған квартет-сюитасы: ол қазақтың аспаптық дәстүрі мен әндерін негізге алған шығарма ретінде бағаланды.

70-жылдардың аяғы мен 80-жылдардың басында шығармашыл жастар легі келіп, заман талабына сай жаңа туындылар жаза бастады. Олардың қатарында Б. Қыдырбекова, Т. Мұхамеджанов, А. Мейірбековтің шекті квартеттері, Б. Дәлденбаевтың скрипка, виолончель, кларнетке арналған квартеті және басқа еңбектер аталады.

Классикалық үлгілердің әсері және аяқталмаған ой

Кеңестік музыка мәдениетіне тән ерекшеліктің бірі — классикалық және арғы классикалық жанрлар идеясы мен формаларын мейлінше сақтау. Осы көп насихатталған жанрлардың бірі — concerto grosso. Бастапқы мәтін бұл тұста нақты мысалдарға көшеді, алайда сөйлем аяқталмай үзіледі: «Бұл жанрда жазылған шығармалардан А. Бычковтың concerto grosso-сын, Т. Қажығалиевтің…».