Материалдық мұқтаждық
Іс-әрекет және оның реттелуі
Іс-әрекет — адамның ішкі және сыртқы белсенділігі. Сыртқы жағынан ол өндіріс талаптарымен, технологиялық тәртіппен, жетекшілер нұсқауымен және өзге де нормалармен реттеледі. Ал ішкі реттеушілерге психикалық процестер, тұлғалық қасиеттер, психологиялық жағдайлар, қажеттіліктер мен мүдделер жатады.
Негізгі түйін
Қажеттілік — іс-әрекетті тікелей «құрастыратын» бөлік емес; ол адамның рухани әлемін сипаттайтын, белсенділікті көбіне санадан тыс түрде қозғайтын ішкі алғышарт.
Қажеттілік ұғымы
Қажеттіліктер мұқтаждық немесе жетіспеушілік ретінде түсіндіріледі: олар организмнің өмір тіршілігін қолдау үшін бір нәрсеге зәру болуын, сондай-ақ жеке адамға, әлеуметтік топқа және тұтас қоғамға қажетті сұраныстарды білдіреді. Бұл анықтамадағы негізгі сәт — қажеттіліктер адамның ішкі дүниесінің бір бөлігі ретінде белсенділікті көбіне санадан тыс түрде қозғайды. Сондықтан қажеттілік іс-әрекет актісінің құрылымдық элементі емес, іс-әрекет субъектісінің рухани дүниесінің сипаты ретінде қарастырылады.
Мұқтаждықтардың жіктелуі
Мұқтаждықтарды ірі топтарға бөлуге болады. Солардың бірі — базалық мұқтаждықтар: көпшілік адамдарға ортақ негізгі қажеттіліктер жиынтығы. Базалық мұқтаждықтарға биологиялық, материалдық, әлеуметтік және рухани мұқтаждықтар кіреді.
Биологиялық мұқтаждық
Биологиялық мұқтаждық — организмнің өмірлік қажеттіліктері. Оған адам денесінің қалыпты қызмет етуіне қажет бастапқы мұқтаждықтар, денсаулықты сақтау, физикалық дамуға ұмтылу, табиғатпен қарым-қатынас, тамақтану секілді қажеттіліктер жатады.
Материалдық мұқтаждық
Материалдық мұқтаждық — биологиялық, әлеуметтік және рухани қажеттіліктерді қанағаттандыруға мүмкіндік беретін ресурстар мен жағдайларға деген сұраныс. Осы алуан түрлі мұқтаждықтардың ішінде ерекше маңызды үш бағыт жиі аталады:
- тамақ;
- баспана (мекен-жай);
- киім.
Материалдық мұқтаждықтардың да өз шегі бар: олар әр елде, әр өңірде, әр отбасыда белгілі бір өлшемдермен бағаланады. Мұны «азық-түлік себеті» және «өмір сүру минимумы» сияқты ұғымдар айқындайды.
Әлеуметтік мұқтаждық
Биологиялық және материалдық мұқтаждықтар сияқты, әлеуметтік мұқтаждықтар да әрдайым бірден байқала бермейді. Олар өздігінен «жедел қанағаттандыруға» итермелей қоймайды. Алайда осыдан әлеуметтік мұқтаждықтардың адам өмірінде және қоғамдағы рөлінде екінші орында тұратыны жөнінде қорытынды жасау — өрескел қателік. Керісінше, қажеттіліктер иерархиясында әлеуметтік мұқтаждықтар айқындаушы рөл атқарады.
Ескерту: мәтіндегі тұжырымдар бастапқы дереккөздегі мазмұн сақтала отырып, стилистикалық тұрғыдан өңделді.