Антика ұғымы Қайта өрлеу заманында пайда болды, бұл терминді итальяндықтар греко - рим мәдениетін анықтау үшін енгізді (латынның ежелгі деген сөзінен)
Антика ұғымы және оның Еуропа мәдениетіндегі орны
«Антика» ұғымы Қайта өрлеу дәуірінде қалыптасты: итальян гуманистері бұл терминді грек-рим мәдениетін атау үшін енгізді (латынша antiquus — «ежелгі»). Антикалық мәдениет Еуропа өркениетінің дамуына бастау болған негізгі рухани және көркемдік тіректердің бірі саналады.
Ежелгі Грекия адамды табиғаттың кемел жаратылысы, «барлық заттың өлшемі» ретінде таныды. Антикалық мәдениет дүниені тануда ұтымды ойлау тәсілін (теорияны), эмоционалдық-эстетикалық қабылдауды және әлеуметтік-практикалық тәжірибені өзара үйлестіруге ұмтылды.
Антикалық дүниетанымның өзегі
- Космологизм: космос — тек ғалам емес, бейберекеттікке қарсы тұратын әлемдік тұтастық, тәртіп пен әсемдік.
- Сұлулық, өлшем, үйлесім: көркемдік өлшем ретінде өмірдің барлық саласына тарады.
- Антропоцентризм: құдайлар антропоморфты, ал адам денесі өнер мен ойлаудың «өлшемі» болды.
Гректер шешеннің сөзін атлеттің сұлу денесімен салыстырды, ал сәулеттегі математикалық есептеулер адам пропорцияларымен астастырылды. Осылайша космостық үйлесім идеясы адамға бағытталған дүниетаныммен тоғысты.
Бәсеке рухы, диалектика және мерекелік мәдениет
Антика мәдениетінің маңызды сипаты — бәсекелестік. Агон (күрес, жарыс) өмірдің барлық саласына тарады: спортта, саясатта, шешендікте, өнерде. Бұл рух еркін азаматтың өзін полис өкілі ретінде танытуына мүмкіндік берді.
Диалектиканың бастауы
Агондық ортада пікірталас мәдениеті қалыптасты: өз дәлелін негіздеп айту, қарсы пікірдің өмір сүру құқығын тану, мәселені логикалық тұрғыдан талдау — осының бәрі кейін диалектикаға ұласты.
Мерекелік болмыс
Полис мерекелері құдайлар құрметіне шеру, құрбандық, ойын-сауық және жарыстармен өтетін. Бұл сыртқы әсемдік пен қоғамдық бірлікті күшейтетін мәдени механизм болды.
Ежелгі Грекия өнері: кезеңдер мен басты бағыттар
Өнер тарихының негізгі кезеңдері
Крито-микен (Эгей) кезеңі
Б.з.д. III–II мыңжылдық: Крит өнері гүлденіп, Балқандағы ахей тайпаларының шығармашылық белсенділігі артты.
Гомерлік кезең
Б.з.д. XI–VIII ғғ.: эпостың қалыптасуы, керамиканың кең таралуы.
Архаика
Б.з.д. VII–VI ғғ.: полистердің құрылуы және өнердің қарқынды дамуы.
Классика
Б.з.д. V–IV ғғ.: ежелгі грек өркениетінің ең биік кезеңі.
Эллинизм
Б.з.д. III–I ғғ.: Эллада мәдениетінің Жерорта теңізі бассейніне кең таралуы.
Полис және «эллиндік» бірегейлік
Көне дәуірде қала-мемлекет — антикалық полис қалыптасты: азаматтық қауымға қаланы қоршаған ауыл шаруашылық аймағы да кірді. Ең ірі полистер — Афина, Спарта, Коринф, Аргос, Фива. Саяси бытыраңқылыққа қарамастан, дәл осы кезеңде «эллиндер», «Эллада» ұғымдары орнықты.
Дін, мифология және қоғамдық рәсімдер
Грек мәдениетінде дін саяси сипатқа ие органикалық құрамдас бөлік болды. Олимп құдайлары бейнелерінде демонизм мен зооморфизмнің жұрнақтары сақталғанымен, негізгі орынға антропоморфизм шықты: құдайлар адам бейнесінде елестетілді, адамға тән мінез-құлық, сезім мен тағдырға бағыну сипаттары оларға да телінді. Айырмашылығы — олар мәңгі және өлмейтін еді.
Олимп пантеоны
Зевс, Гера, Посейдон, Аполлон, Афродита, Афина, Дионис және басқа құдайлармен қатар, әр аймақта орман, тау, далаға қатысты жергілікті құдайлар да құрметтелді.
Қаһармандар мифі
Геракл, Ахилл, Эней секілді жартылай құдай қаһармандар туралы мифтер кең тарады. Грек мифологиясы кейінгі мәдениеттерге зор ықпал етіп, ақындар мен суретшілер үшін сарқылмас шабыт көзіне айналды.
Олимпиада ойындары
Діни құрбандықтан кейін мерекелік шаралар ұйымдастырылды. Ең әйгілісі — Зевс құрметіне арналған Олимпиада ойындары: б.з.д. 776 жылдан бастап төрт жылда бір рет өткізілді.
Философияның тууы: Иониядан классикаға дейін
Көне дәуірде Грекияның ең дамыған өңірі Иония болды. Дәл осы жерде антикалық алғашқы философиялық жүйе — натурфилософия пайда болып, табиғат заңдылықтарын және «бәрінің бастауын» табуға ұмтылыс күшейді.
Бастапқы негіз туралы ізденістер
Фалес
Алғашқы негіз — су.
Анаксимен
Алғашқы негіз — ауа.
Анаксимандр
Алғашқы негіз — апейрон (шексіздік).
Пифагор
Дүниенің іргесі — сандар және сандық қатынастар.
Гераклит
Негіз — от; болмыс — үздіксіз өзгеріс, қозғалыс және күрес.
Гесиод
«Теогонияда» мифтер жүйеленіп, космогониялық сурет берілді.
Әдебиетте эпостан лирикаға көшу адамға, оның ішкі дүниесіне назарды арттырды. Архилох, Сафо, Анакреонт шығармашылығы сезім мен тұлғалық тәжірибені алдыңғы қатарға шығарды. Діни мейрамдар дәстүрінен грек театры өсіп шықты, ал мүсін мен сәулет өнері қарқынды дамыды.
Керамика және бейнелеу тілінің эволюциясы
Көне дәуір грек өнерінің негізгі тенденцияларын әсіресе құмыра өрнегі айқын көрсетті. Б.з.д. VI ғасырдың ортасында қарафигуралы стиль дамып, қызыл балшық бетіне қара лакпен тұрмыстық және мифологиялық көріністер салынды.
Қарафигуралыдан қызылфигуралыға
Гомерлік кезеңге тән «реттелген космос» геометриялық символдар арқылы берілуімен ерекшеленсе, кейін сұлбалық қарафигуралы жазу қызылфигуралы стильге ауысты. Бұл кеңістік, көлем тереңдігі, қимыл мүмкіндіктері мен детальды бейнелеуді айтарлықтай кеңейтті.
Классикалық дәуір: демократия, ойлау және өнердің шыңы
Грек-парсы соғыстары (б.з.д. 500–490 жж.) көне заманнан классикалық гүлденуге өтудің межесі болды. Жеңіс, құл иеленушілік құрылыстың орнығуы және полистік демократияның дамуы б.з.д. V ғасырда экономикалық-саяси өркендеуді күшейтіп, мәдениеттің өрлеуіне жол ашты. Мәдени орталық — Афина, әсіресе Перикл кезеңі (б.з.д. 444–429 жж.).
Философия: атомдардан адамға дейін
Бұл дәуірде Демокриттің атомистік теориясы қалыптасты. Софистер (Протагор) «қанша адам болса, сонша шындық бар» деген ұстанымды алға шығарды. Сократ абсолютті шындық бар деп сенді, алайда оны толық білетін — құдай ғана деген пікірде болды.
Театр: трагедия мен комедия
V ғасырда трагедия мен комедия жетекші жанрға айналды. Трагедия эстетикалық қана емес, тәрбиелік қызмет атқарып, құдай заңдарының әрекетін көрсетуге тырысты. Мұнда катарсис — қорқыныш пен аяушылық арқылы рухани тазару ұғымы орнықты.
Классикалық драматургияның тұлғалары
Эсхил
Драманы динамикалы етті, екінші актерді енгізді; азаматтық ерлік пен әділ жаза тақырыбын күшейтті («Бұғаудағы Прометей»).
Софокл
Адам мен тағдыр тартысын тереңдетті; ерік-жігері күшті тұлғаларды көрсетті («Эдип патша», «Антигона», «Электра»).
Еврипид
Психологиялық драманы дамытуға ықпал етті; қасіреттің түбірін адамның құмарлығы мен сезімінен іздеді («Медея», «Федра»).
Аристофан
Саяси өткір комедияның шебері («Бейбітшілік», «Салт аттылар», «Лисистрата»).
Тарихнама
Геродот «Тарих атасы» атанып, грек-парсы соғыстарын баяндады. Фукидид «Пелопоннес соғысының тарихында» ғылыми-сындық әдісті қолдануға ұмтылып, себеп-салдар байланысын ашты.
Мүсін және азамат идеалы
Өнердің басты міндеті — жеңімпаз, еркін азаматтың рухани күшін шынайы әрі асқақ бейнелеу. Фидий Парфенос пен Олимпия Зевсінде адам тұлғасының идеалын көрсетті; Мирон («Дискобол») және Поликлет («Дорифор») классикалық өлшемді бекітті.
Афина Акрополі: сәулет өнерінің шыңы
Парсылар б.з.д. 480 жылы қиратқан Афина қаласы V ғасыр бойы Фидий басшылығымен қайта салынды. Акрополь ансамблі — ежелгі грек сәулет өнерінің шыңы әрі Афинаның қуаттылығының символы. Кешен құрамында Пропилей, Ники Аптерос храмы, Парфенон, Эрехтейон секілді ғимараттар бар.
IV ғасыр: полис дағдарысы және тұлғалық ізденіс
Б.з.д. IV ғасыр — полистің дағдарысқа ұшырау кезеңі. Оның алғашқы белгілері Пелопоннес соғысы кезінде (б.з.д. 431–404 жж.) байқалды. Тауар-ақша қатынастарының дамуы жерге жеке меншіктің кеңеюіне әкеліп, қала-мемлекеттің дәстүрлі экономикалық негізін әлсіретті. Азаматтық қауым идеологиясы құнын жоғалтып, индивидуализм мен жеке бас амандығын ойлау күшейді.
Бұл кезеңде сыртқы күштердің ықпалы артты: Парсы және Македония араласуы күшейді. Ақырында б.з.д. 338 жылы Грекия саяси тәуелсіздігін жоғалтып, Македония патшасы Филипп II-ге бағынды.
Философиялық жауаптар
Киниктер (Антисфен, Диоген) тәуелсіздікке жету үшін азға қанағат ету керек деді, бірақ олардың радикалды ұстанымы мәдениет, отбасы, мүлік, мемлекет құндылықтарын жоққа шығаруға дейін барды.
Платон мен Аристотель
Полис дағдарысы дәуірінде антика ойының екі алыбы — Платон мен Аристотель өмір сүрді. Бұл кезеңде шешендік өнер де биік деңгейге көтерілді (Демосфен).
Өнердегі бетбұрыс
Коринфтік ордер кең тарады. Мүсінде тұлғалық сезім мен драмалық динамика күшейді: Пракситель, Скопас, Лисипп шығармалары осы өзгерісті айқын көрсетті.
IV ғасыр мүсіні: жаңа пластикалық тіл
Пракситель
Талғампаз сұлулықты алға шығарды («Афродита Книдская», «Гермес нәресте Диониспен»).
Скопас
Динамика мен драмалық сезімге мән берді («Геракл», «Вакханка»).
Лисипп
Пропорцияны жеңіл созыңқырап жаңартты; шынайылық пен портрет жанрын дамытты («Апоксиомен», Сократ, Александр портреттері).
Эллинизм: кеңістік, ғылым және эмоциялық әсер
Грекия тарихындағы жаңа кезең Филипп II-нің ұлы Александр Македонскийдің (б.з.д. 356–323 жж.) Шығысқа жорықтарымен байланысты. Нәтижесінде Дунайдан Үндіге дейін, Египеттен Орта Азияға дейін созылған алып держава құрылып, эллинизм дәуірі басталды: грек мәдениеті кең аймаққа таралды.
Ғылым мен техника
Бұл дәуірде ғылым ерекше қарқын алды. Архимед, Евклид, Эратосфен секілді ғалымдар антикалық білімнің мүмкіндігін кеңейтті.
Мүсіндегі трагедиялық қуат
Эллинистік шеберлер көрерменді толғандыратын әсерлі формалар тапты. Агесандр, Полидор, Афинадор жасаған «Лаокоон» тобы — адам трагедиясын айқын көрсететін туынды.
Эллинизм өнерінің әйгілі ескерткіштері
- Пергам алтары рельефтері
- Мелостық Афродита (Венера Милосская)
- Ника Самофракийская
- Қоладан құйылған, биіктігі 35 м Колосс Родосский (бізге толық жетпеген)
Эллинизм өнері қарқынды дәуір адамының ойы мен сезімін бейнелеп, Жерорта теңізінің әр аймағында түрлі өнер түрлерінің дамуына негіз қалады.
Рим: антикалық мұраны қайта құру және жаңа империялық стиль
Б.з.д. I ғасырдың соңына қарай эллинистік мемлекеттер әлсірей бастағанда, антика әлемінде жетекші рөл біртіндеп Римге өтті. Рим мәдениеті грек мұрасын бойына сіңіріп, оны алып империяның тәжірибесіне икемдеді. Гректің антропоцентризміне римдіктер парасатты, тәртіпке бейім дүниетаным белгілерін қосты: ойлаудың дәлдігі, тарихилық, қатаң проза мифтік поэтикадан өзгеше бағыт ұсынды.
Сәулет: қоғамдық кеңістіктің империялық масштабы
Рим сәулеті жаңа дәуір ашты: көп адамға арналған қоғамдық құрылыстар басты орын алды. Инженерлік нысандар — акведуктер, көпірлер, жолдар, айлақтар, бекіністер — қала мен ауыл кеңістігін түбегейлі өзгертті. Грек ордерлік жүйесі қайта өңделіп, император билігі мен әскери қуатты дәріптеуге қызмет етті.
Мүсін: портрет жанрының өрлеуі
Монументті мүсінде гректермен салыстырғанда Римнің мүмкіндігі шектеулі болды, бірақ олар пластиканы жаңа бағытпен байытты. Рим мүсінінің ең құнды мұрасы — портрет: нақты адамның бет-бейнесін мұқият, дәл зерттеу б.з.д. I ғасырдан бастап дербес жанр ретінде қалыптасты.
Империя дәуірінің символдары
Август кезеңі
«Рим әлемі» орнаған салыстырмалы тыныштық өнердің гүлденуін қолдады. Бұл дәуір «алтын ғасыр» деп аталып, Витрувий, Тит Ливий, Вергилий, Овидий, Гораций есімдерімен байланысты.
Колизей
Ең ірі көріністі құрылыс: шамамен 50 мың көрерменге арналған, аркадалармен қабаттарға бөлінген амфитеатр. Ол гладиаторлық ұрыстар мен көпшілік ойындардың орталығы болды.
Пантеон
Кеңістікті шешу шеберлігімен ерекшеленген ғибадатхана. Масштабы мен инженерлік ойдың үйлесімі жағынан Колизеймен қатар тұратын туынды ретінде бағаланады.
Рим өнері антикалық көркем мәдениеттің үлкен дәуірін қорытындылады. 395 жылы Рим империясы Батыс және Шығыс болып бөлінді. IV–VII ғасырларда варвар шапқыншылықтары қаланы күйзелткенімен, римдік көркем дәстүр үзілмеді. Ежелгі Римнің бейнелері мен формалары Қайта өрлеу дәуірі шеберлеріне қайтадан қуатты шабыт берді.