Дөңес өлшемдер
Оңтүстік Торғай ойпатының географиялық орны мен шекаралары
Оңтүстік Торғай ойпаты Торғай тегістігінің солтүстік-шығысында орналасқан. Ол Ұлытау тау жоталарының және олардың шығысындағы оңтүстік жалғасының, төменгі Сырдария күмбезінің, сондай-ақ батыстағы Орал бірбеткейлі құрамалы құрылымының аралығында орналасып, аймақтың морфоқұрылымдық бейнесіне өзіндік ықпал етеді.
Ойпат оңтүстігінде Қаратау тау жоталарымен, ал солтүстігінде Қостанай қақпасымен шектеседі. Құрылымдық тұрғыдан Оңтүстік Торғай ойпаты екі ойысқа бөлінеді: солтүстігінде Жыланшы, оңтүстігінде Арысқұм. Екі ойысты орталықтағы Мыңбұлақ көтерілімі (құмды-шағылды жон) айқындап бөледі.
Құмкөл антиклиналь құрылымы: орналасуы және жалпы сипаттамасы
Құмкөл антиклиналь құрылымы бор–палеоген жинағында 1500–1700 м тереңдікке дейін айқындалып, Арысқұм ойысында орналасқан. Мұнда триас–юра шөгінділері жеке құрылымдық қабат түзеді және бірнеше маңызды белгілермен сипатталады: қабат қалыңдығының максимал болуы, мезозойға дейінгі гетерогенді негіздің орталық бөлігінің опырылып түсуі, сондай-ақ жақтары бір-біріне қарсы құлаған созылыңқы жарықтар жүйесінің болуы. Бұл деректер толық стратиграфиялық зерттеулермен дәлелденген.
Тектоникалық бөлшектену және жарықтар жүйесі
Геофизикалық мәліметтер бойынша Арысқұм ойығының шекарасында субмеридионал бағытта созылған бес желілі грабен-синклиналь және үш орталық қабатты ығыстырған жарықтар жүйесі ажыратылады. Оларды антиклинальды күмбездер бөліп тұрады. Бұл қорытындылар ұңғылау нәтижелерімен нақтыланған.
Құмкөл дөңесі мен көршілес құрылымдар
Құрылымдық тұрғыдан Құмкөл дөңесі Сарыбұлақ горст-антиклиналының шығысында, оның оңтүстік-батыс қанатында орналасқан және Ақшабұлақ пен Сарылан грабен-синклиналдарымен бөлінеді. Платформаның үстіңгі бүркеме қабатының шөгінділері дөңестің шеткі аймақтарында жыныстық негіздің үстіне бұрыштық және стратиграфиялық үйлесімсіздікпен жатады.
Солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бағыттарында тектоникалық бұзылулардың әсерінен құрылым бірнеше негізгі блоктарға бөлінген. Үстіңгі бүркеме қабатында айқын бұзылулар негізінен солтүстік-батыс бағытта байқалады.
Негіздің жүйелі бұзылуы орталық қанаты көтерілген жарықтар жүйесі арқылы байқалады: дөңестің амплитудасы шамамен 320 м, ені 2,5–3,5 км, ал ұзындығы 24 км-ге дейін жетеді. Негіздің беткі орналасу тереңдігі 1200–1600 м аралығында.
Грабендердің ерекшеленуі
3, 5 және 22-ұңғылар аймағында шығыстағы грабен амплитудасы 100 м-ге дейін төмендеп, шектелуімен ерекшеленеді. Солтүстік-батыс бағытта грабен кең қысым айырмашылықтарымен сипатталып, негіз 1460–1820 м тереңдікте орналасады.
Блоктарға бөліну
Солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бағыттарда дөңестің орталық бөлігі жарықтар сериясымен (29, 30, 16, 20, 14, 21, 8-ұңғылар аудандары) горст-грабен типті блоктарға бөлінеді. Бұл блоктардың амплитудасы 80 м-ге дейін, өлшемдері 2,5–3,5 км шамасында.
Аймақтың солтүстік және оңтүстік бөліктері де орталық тұсы төмен құлдыраған жарықтар жүйесімен күрделенген. Орталық бөлікте негіздің ең аз тереңдікте (1160–1170 м) орналасуы 2, 9, 12, 17, 19-ұңғылар ауданында байқалады. Сейсмикалық материалдар мен жүйелі ұңғылау нәтижелерін кешенді өңдеу дөңестің тектоникалық және шөгінділік құрылысы туралы жан-жақты, детальды деректер береді.
Юра шөгінділері: құрылымдық беттер және өнімді горизонттар
Юра шөгінділерінде екі түрлі құрылымдық бет анық байқалады. Біріншісі Құмкөл дөңесі горизонтының құрылымын жоғарғы юрамен, ал екіншісі дөңестің құрылымын орта юраның құмайт шөгінділерімен байланыстыра сипаттайды.
Горизонттардың байланысы
- Бірінші бет Ю-1 өнімді горизонтымен байланысты және табан горизонтымен бірігеді.
- Екінші бетке 4 табан горизонты жанасып, өз кезегінде Ю-4 өнімді горизонтымен ұштасады.
4 табан горизонты жамылғысында Құмкөл кен орнының күрделенген үш күмбезінде брахиантиклиналды қатпар бар екені байқалады. Теңіз деңгейіне қатысты бірдей биіктіктерді қосатын сызықтар бойынша максимал амплитуда 160 м, биіктігі шамамен 1330 м, өлшемі 20×8 км.
Тектоникалық үйлесімсіздіктер (жарықтар)
Қатпар Ғ1, Ғ2, Ғ3 тектоникалық үйлесімсіздіктерімен күрделенген. Құрылысты шығыстан шектейтін ең ұзын төмендеу Ғ2 амплитудасы 60–100 м-ге дейін жетеді. Солтүстікке қарай өзгеріс Р3 бұзылуымен байланысты әрі қарай сенімді байқалады.
Құрылыстың солтүстік-батыс синклинальды бөлігі максимал амплитудасы 30 м-ге дейін жететін шашыраңқы, созылыңқы элементтермен күрделенген. Құрылымның оңтүстік-батыс бөлігінде (12, 17, 19-ұңғылар ауданы) орта юра шөгінділері мүлде жоқ.
Орта юра шөгінділерінің азаюы негіздің көтерілу шамасына байланысты және тіліктің төменгі бөлігінің қосылуымен түсіндіріледі. 3-ұңғы ауданында өлшемі 1×1,5 км, амплитудасы 25 м болатын шағын изометриялық күмбез байқалады; ол батысы мен шығысында тектоникалық ажыраулармен шектеледі. Шығыстан қосылатын жартылай күмбезде амплитудасы 40 м, тұйық изогипсі −1260 м деңгейінде белгіленеді.
Қалыңдықтардың ауытқуы
Бүкіл аудан бойынша орта юра шөгінділерінің қалыңдығы 0–200 м аралығында өзгереді. Құмкөл тастопшасының қалыңдығы көбіне 55–75 м, ал дөңестеу бөліктерінде 38–44 м (2, 17, 19-ұңғылар) шамасына дейін азаяды.
Өнімді горизонттар бойынша құрылымның өзгеруі
Дөңестің өнімді горизонты Ю-1 жаппасының өлшемдері 20×9 км, тұйық изогипсі −1220 м-ге дейін жетеді, ал дөңес амплитудасы 120 м. Қатпар қанаттарының құлау бұрышы төменгі беттегі мәндерге ұқсас.
Ю-3 горизонты дөңестің жоспарын толық қайталап, үш күмбезді брахиантиклиналды сипат алады және солтүстік-батыс бағыттан амплитудасы 30–100 м болатын Ғ2 төмендеуімен шектеледі. Солтүстік және батыс күмбездер шығанақ тәрізді шағын синклиналь арқылы бөлінеді.
Шығыс бағыттағы қосымша күмбездену
3-ұңғы ауданында негізгі төмендеу Ғ2-ден шығысқа қарай сейсмикалық деректер негізінде өлшемі 4×2 км, амплитудасы 40–45 м, тұйық изогипсі −1130 м болатын дөңес айқындалады. Бұл дөңес шығыстан тектоникалық түзілім Ғ3 жартылай күмбезімен (34-ұңғы аумағында) қосылып, оның өлшемі шамамен 1×0,8 км.
Арысқұм горизонты және бордың М-1 жамылғысы бойынша көрініс
Арысқұм горизонты жаппасы (өнімді бор М-1 горизонты) бойынша Құмкөл құрылымы желілі, асимметриялы антиклиналь қатпар ретінде көрінеді, ал күмбезі оңтүстікке қарай ауытқыған. Дөңестің өлшемі 17×4 км, амплитудасы 51 м, тұйық изогипсі −1000 м.
Құрылыстың шығыс қанаты флексурамен күрделенген және ол юра шөгінділері арқылы өтетін Ғ1 тектоникалық бұзылуымен сәйкес келеді. Кен орнының орталық бөлігінде 3 шағылу горизонты бойынша изогипстер бағытының солтүстіктен шығысқа қарай күрт өзгеруіне байланысты −1000 м деңгейіндегі ендіктің кеңеюі байқалады.
Жоспарлық салыстыру және амплитуданың төмендеуі
Құрылымның әртүрлі беттері бойынша жоспарларды салыстыру Арысқұм дөңес горизонты жаппасының ені жоғары қарай тарылатынын, пішінінің өзгеретінін және дөңестің орталық-шығыс бөлігіне қарай Ю-1 горизонтымен ығысатынын көрсетеді. Тілік бойынша жоғарылаған сайын құрылым амплитудасы 160 м-ден (Ю-3 горизонты деңгейінде) 51 м-ге дейін (Арысқұм горизонты жаппасы бойынша) азаяды.