Салық мөлшерлемесі
Алымдар, баждар және төлемдер: мәні және бюджеттегі рөлі
Қазақстан Республикасының Салық кодексінде салықтармен қатар бюджетке төленетін өзге де міндетті төлемдер көзделеді. Оларға, әдетте, алымдар, баждар және төлемдер жатады. Бұл төлемдер жеке және заңды тұлғалардың мемлекеттік органдардан (немесе уәкілетті ұйымдардан) белгілі бір қызметтерді алуына, техникалық рәсімдер мен тіркеулерді жүргізуіне, сондай-ақ мүліктік құқықтарды ресімдеуіне байланысты алынады.
Төленген сомалар көбіне жергілікті бюджеттердің кірісіне түседі немесе белгіленген үлес бойынша бюджеттер мен тиісті ұйымдарға бөлінеді. Кейбір жағдайларда қаражат қызмет көрсететін ұйымдардың шығындарын ішінара немесе толық өтеуге, сондай-ақ олардың қызметін дамыту мен жетілдіруге бағытталады.
Негізгі ерекшелік
Алымдар мен төлемдер көбіне нақты әрекетпен (қызмет көрсету, тіркеу, рұқсат беру) тікелей байланысады. Сондықтан олардың салық салу объектілері сан алуан, есептеу және төлеу тәртібі де әртүрлі болып келеді.
Есептеу және төлеу тәртібі
Алымдар көбіне Үкімет белгілеген мөлшерлемелер бойынша есептеледі және, әдетте, тіркеуші органдарға құжаттар тапсырылғанға дейін төленеді. Қызмет түрлерінің көптігі алымдардың бір бөлігін таза қаржылық категория шеңберінен шығарып, оларды әкімшілік рәсімдермен және нарықтық қатынастардағы ақылы қызмет көрсетумен ұштастырады.
Нарықтық ортада көптеген мемлекеттік қызметтердің ақылы форматқа көшуі төлемдердің әрі фискалдық, әрі тарифтік-бағалық сипатының қатар көрінуіне ықпал етті.
Салық міндеттемесі және Салық кодексінің орны
Салық міндеттемесі — мемлекет алдындағы әрбір салық төлеушінің міндеті және ол салық заңнамасына сәйкес орындалады. Қазақстан Республикасының Салық кодексі салықтардың толық тізбесін, есептеу тәртібін, салық салу объектілерін және негізгі салық түрлері бойынша төлеушілер санатын айқындайтын негізгі құқықтық құжат болып табылады (кедендік баждар мен төлемдер бойынша арнайы нормаларды қоспағанда).
Құқықтық қағида
Салықтарды, алымдарды және өзге міндетті төлемдерді енгізу, өзгерту немесе тоқтату құқығы заң шығару органдарының құзыретіне жатады және ол тек Салық кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу арқылы іске асырылады.
Төлеушінің міндеті
Салық төлеуші салық салынатын объектіні, салық базасын, мөлшерлемені және салық кезеңін білуге және дұрыс қолдануға міндетті.
Негізгі ұғымдар: объект, база, мөлшерлеме, кезең
Салық салынатын объект
Салық салынатын объект және салық салумен байланысты объектілер ретінде мүлік және әрекет (операциялар, қызмет) танылады. Егер олар бар болса, салық төлеушінің міндеттемесі туындайды.
Салық базасы
Салық базасы — салық салу объектісінің құндық, физикалық немесе өзге сипаттамаларының өлшемі. Осы базаға сүйене отырып салық сомасы және басқа міндетті төлемдердің мөлшері анықталады.
Салық мөлшерлемесі
Мөлшерлеме — салық базасының өлшем бірлігіне шаққандағы салық деңгейі. Ол пайыздық немесе абсолюттік түрде белгіленуі мүмкін.
Салық кезеңі
Салық кезеңі — белгілі бір салық түрі бойынша базаны айқындап, бюджетке төленуге тиіс соманы есептейтін уақыт аралығы. Кезең аяқталғаннан кейін төлемдер есептеліп, төленеді.
Қазақстан Республикасының салық есебі, жалпы алғанда, табыс пен шығысты олардың нақты төлену уақытына қарамастан танитын есептеу әдісіне (accrual) сүйенеді.
Кәсіпорынның бюджетпен есеп айырысуы: шоттар жүйесі
Кәсіпорынның бюджетпен есеп айырысу операциялары бухгалтерлік есепте арнайы бөлімше шоттарында көрсетіледі. Мысалы, 63 «Бюджетпен есеп айырысу» бөлімшесі аясында мынадай шоттар қолданылуы мүмкін: 631 «Төленетін ағымдағы табыс салығы», 632 «Кейінге қалдырылған табыс салығы», 633 «Қосылған құн салығы», 634 «Бюджетпен басқа да есеп айырысу».
Корпоративтік табыс салығы (КТС): жалпы сипаттама
Корпоративтік табыс салығы бойынша бюджетпен есеп айырысу, әдетте, 631 «Төлеуге жататын ағымдағы табыс салығы» пассив шотында көрініс табады. КТС-тың негізгі салық салынатын объектісі — салық салынатын табыс.
КТС төлеушілер және мөлшерлемелер (қысқаша)
| Төлеуші санаты | Объект | Мөлшерлеме | Кезең |
|---|---|---|---|
| ҚР резидент заңды тұлғалары (Ұлттық банк пен мемлекеттік ұйымдарды қоспағанда) | Салық салынатын табыс | 30% | Күнтізбелік жыл |
| Төлем көзінен салық салынатын табыстар (жекелеген төлемдер) | Төлем кезінде алынатын табыс | 15% | Төлем уақыты бойынша |
| Жер өндірістің негізгі құралы болып табылатын резидент заңды тұлғалар | Салық салынатын табыс | 10% | Күнтізбелік жыл |
| ҚР-да тұрақты мекеме арқылы қызмет жүргізетін резидент емес заңды тұлғалар | Салық салынатын табыс; таза табыс | 30%; 15% | Күнтізбелік жыл |
| ҚР-да төлем көзінен табыс алатын резидент емес заңды тұлғалар | Төлем көзінен салық салынатын табыстар |
Дивиденд, марапаттау, қатысу үлесі — 15%; Сақтандыру (тәуекел) — 10%; Қайта сақтандыру — 5%; Халықаралық тасымал — 5%; Өзге табыстар — 20% |
Төлем уақыты бойынша |
Ескерту: нақты мөлшерлемелер мен қолданылу шарттары заңнамаға қарай нақтыланады.
Салық салынатын табыс қалай анықталады
Корпоративтік табыс салығы бойынша салық салынатын табыс, жалпы түрде, жылдық жиынтық табыс пен шегерімдер арасындағы айырма ретінде анықталады (жекелеген ерекшеліктерді қоспағанда).
Жылдық жиынтық табыс құрамына
- Өнімді жөнелту, жұмыс орындау, қызмет көрсету және өзге операциялар үшін алынуға тиіс ақша және өзге мүлік.
- Өзара есеп айырысу ретінде үшінші тұлғаларға берілген, тікелей немесе жанама түрде шығындардың өтелуін растайтын сомалар.
Кәсіпкерлік қызметтен түсетін кірістер
- Өнімді (жұмысты, қызметті) сатудан түскен кіріс.
- Негізгі құралдарды және амортизацияланбайтын активтерді сатудан, құн өсімінен түсетін кірістер.
- Проценттер, дивидендтер, роялти, жалға беруден түсетін кірістер, өтеусіз алынған мүлік және ақша, қарыздарды есептен шығарудан түсетін кірістер және т.б.
Жылдық табыстан алып тасталуы мүмкін кірістер (мысалдар)
- ҚР резидент заңды тұлғаларынан алынған және бұрын төлем көзінен ұсталған дивидендтер.
- Эмитенттің өз акцияларын орналастыруы немесе меншікті акциясын сатуы нәтижесінде номиналдан жоғары алынған табыс.
- Мемлекеттік бағалы қағаздарды сатудан түскен табыс.
- Төтенше жағдайларда гуманитарлық көмек ретінде алынған мүлік (арналымы бойынша пайдаланылған жағдайда).
- Мемлекеттік кәсіпорындардан өтеусіз алынған негізгі құралдардың құны.
- Зейнетақымен қамсыздандыру туралы заңнамаға сәйкес алынған инвестициялық табыс.
Шегерімдер: қандай шығындар ескеріледі
Заңды тұлғаның жылдық жиынтық табысынан табысты алуға байланысты шығындар шегеріледі. Алайда шегерім жасау үшін шығындар тиісті құжаттармен расталуы қажет. Шегерімдер, әдетте, шығындар жасалған салық кезеңінде танылады және болашақ кезең шығындары ағымдағы кезеңнің шегеріміне қосылмайды.
Іссапар және өкілдік шығындар
Үкімет белгілеген нормалар шегінде шегеріледі: жолақы құны, бронь шығындары, шетелдік іссапар тәуліктік шығындары және т.б.
Сыйақы (марапаттау) бойынша шегерім
Несие, займ, лизинг, депозит және өзге міндеттемелер бойынша сыйақылар заңнамадағы шектеулерді ескере отырып шегеріледі (теңге/шетел валютасы бойынша әртүрлі өлшемдер қолданылуы мүмкін).
Төленген салықтар
Жекелеген жағдайларда бюджетке есептелген және төленген салықтар шегерімге жатқызылуы мүмкін, соның ішінде өткен кезеңдер үшін ағымдағы кезеңде төленген салықтар.
Шегерімге жатпайтын шығыстар (негізгі топтар)
- Табысты алумен байланысты емес шығыстар.
- Күрделі сипаттағы шығыстар (тіркелген активтерді сатып алу/сатуға байланысты).
- Бюджетке төленетін айыппұлдар мен өсімпұлдар.
- Нормадан асатын іссапар және өкілдік шығындар және өзге лимиттелетін шығыстар.
- Кәсіпкерлік қызметте пайдаланылмайтын объектілерді салу, пайдалану және күтіп-ұстау шығыстары.
- Тегін берілген мүлік, жұмыстар мен қызметтердің құны.
Егер шегерімдер түзетілген жылдық жиынтық табыстан асып кетсе, кәсіпкерлік қызметтен болған зиянды келешектегі табыстар есебінен өтеу үшін белгілі бір мерзімге (әдетте, бірнеше жылға дейін) көшіру тетіктері қолданылуы мүмкін.
КТС бойынша бухгалтерлік жазбалар (жалпы логика)
- КТС есептеу кезінде: шығыс шоты дебеттеліп, 631 шоты кредиттеледі.
- КТС-ты (аванстық төлемдерді қоса) бюджетке төлеген кезде: 631 шоты дебеттеліп, ақша қаражаты шоты кредиттеледі.
- Кезең соңында табыс салығы шығындары қаржылық нәтижеге жабылады.
Ескерту: нақты шоттар жоспары мен корреспонденциясы қолданылатын стандарттарға және ұйымның есеп саясатына тәуелді.
Кейінге қалдырылған табыс салығы: уақытша айырмалар
Кейінге қалдырылған табыс салығын есепке алу үшін 632 «Кейінге қалдырылған табыс салығы» шоты қолданылады. Бұл шот бухгалтерлік есеп пен салық есебінің талаптарындағы айырмашылықтардан туындайтын уақытша айырмаларды көрсетеді.
Тұрақты айырмашылықтар
Тұрақты айырмашылықтар — ағымдағы кезеңде туындайтын және кейінгі кезеңдерде жойылмайтын айырмалар. Олар бухгалтерлік табыс пен салық салынатын табыс арасындағы алшақтықты тұрақты түрде қалыптастырады.
Мысалдар
- Кәсіпкерлік қызметпен байланысты емес шығыстар (жолдамалар, абонементтер, спорт құралдары және т.б.) бухгалтерлікте шығыс ретінде танылғанымен, салық есебінде шегерімге жатпайды.
- Айыппұл санкциялары бухгалтерлікте шегерілгенімен, салық есебінде шегерілмейді.
- Нормадан асқан іссапар және өкілдік шығындар салық есебінде есепке алынбайды.
Уақытша айырмашылықтар
Уақытша айырма — табыс немесе шығыс баптарының бухгалтерлік есепте бір кезеңде, ал салық есебінде басқа кезеңде танылуынан туындайтын айырма. Уақыт өте келе мұндай айырма жойылады.
Мысалдар
- Амортизация: бухгалтерлік есепте әртүрлі әдістер мен нормалар қолданылуы мүмкін, ал салық есебінде басқа тәсіл қолданылуы ықтимал.
- Негізгі құралдарды жөндеу: бухгалтерлікте толық шығыс ретінде танылуы, ал салық есебінде лимитпен шектелуі мүмкін.
- Бағалы қағаздарды сатудан болған зиян: бухгалтерлікте бірден танылады, ал салық есебінде белгілі бір тәртіппен өтелуі мүмкін.
- Бағамдық айырмалар: бухгалтерлікте толық танылып, салық есебінде шектеулерге түсуі ықтимал.
Неге бұл маңызды
Бухгалтерлік және салық есебі деректерін үйлестіру оңай емес: айырмашылықтар тұрақты және уақытша болып бөлінеді. Уақытша айырмалардан туындайтын салықтық әсер — төлеуге жататын немесе кейінге қалдырылатын сома ретінде қарастырылады.
Халықаралық тәжірибеде табыстан алынатын салықтарды есепке алу кезінде дәл осы айырмаларға сүйене отырып, есепті кезеңдегі салық шығысын және кейінге қалдырылған салық міндеттемелері мен активтерін тану тәсілдері қолданылады.