Етістік рай - мазмұны мен формасы жағынан аса бай категория
Тіл тарихында рай категориясы көне дәуірден бері қолданылып, үздіксіз дамып келеді. Түркі тілдерінің тарихын зерттеген ғалымдар еңбектерінде рай қосымшаларының сандық әрі мағыналық тұрғыдан бай болғаны атап көрсетіледі. Қазіргі түркі тілдері материалдары негізінде пікір білдірген авторлардың рай қосымшаларының саны жөніндегі көзқарастары әрдайым бірізді емес. Алайда қазақ тілін зерттеушілер арасында бұл мәселе бойынша айтарлықтай пікір алалығы жоқ деуге болады.
Рай түрлерін жіктеу және зерттелуі
Дегенмен А. Байтұрсынұлының «Тіл құралында» райдың әдеттегі үш түрінен өзге бірнеше түрі де көрсетіледі. 1954 жылы жарияланған академиялық грамматикада райдың бес түрі (бұйрық, шартты, ашық, тұйық, қалау) беріледі. Кейінгі оқулықтарда тұйық рай деп аталған -у формалы етістіктер қимыл атауы немесе қимыл есімі деп аталып, жеке категория ретінде қарастырылады.
Етістік рай — мазмұны мен формасы жағынан аса бай категория. Өйткені ол шақ формаларымен де, есімше, көсемше, қимылдың өту сипатын білдіретін формалармен де және басқа да грамматикалық тәсілдермен тығыз байланыста болады [11, 312 б.].
Темпоралдылық: функционалды-семантикалық қыр
Темпоралдылық — функционалды-семантикалық категория. Ол белгілі бір категориялық жағдаяттарда сөйлеу актісінде функционалды-семантикалық өрістер арқылы көрінеді. Демек, функционалды-семантикалық категория мен функционалды-семантикалық өріс — бір құбылыстың екі қыры: бірі — потенциалдық жағы, екіншісі — оның сөйлеу актісіндегі берілуі (реализациясы). Екі қыр да сөйлемдегі атқаратын қызметімен өзара байланысты.
А. В. Бондарко бұл екі ұғымды потенциалдық және нәтижелік аспектілермен сабақтастыра қарастырады [14].
Семантикалық функциялардың актуалдану жолдары
Семантикалық функциялар әртүрлі тәсілдер арқылы актуалданады:
- 1) таза грамматикалық тәсіл арқылы;
- 2) лексикалық немесе сөзжасамдық құралдар арқылы;
- 3) грамматикалық және грамматикалық емес тілдік құралдардың кешені арқылы;
- 4) морфологиялық категориялардың өз қызметінен ауытқып, жанама қызмет атқаруы арқылы.
Рай мен модальділіктің байланысы
Рай категориясы мен модальділік категориясының арақатынасы, жоғарыда айтылғандай, В. В. Виноградовтың есімімен тығыз байланысты. Функционалды грамматикада модальділік мағыналар әртүрлі тілдік құралдар арқылы беріледі: модаль сөздер, модаль мағынасындағы сөз тіркестері (қыстырма сөздер), етістіктер, предикативтілік, модаль мәнді есімдер, интонация және рай түрлері.
Ы. Маманов функционалды-семантикалық категория принциптеріне сүйене отырып, райды объектілі және субъектілі тұрғыдан мағыналық жағынан топтастырады. Сондай-ақ модальділіктің етістіктер, предикативтілік және модаль сөздер арқылы берілуін көрсетуі оның функционалды грамматиканың мәнін терең түсінгенін аңғартады.