Елшілік арқылы орыс патшасы

Сауда жолдары және геосаяси алғышарттар

Маңғыстау мен Үстірт арқылы өтетін құрлықтағы керуен жолдары, Каспий теңізі, сондай-ақ Еділ мен Кама арқылы өтетін су жолдары Ресейдің Кавказ, Орта Азия және Қазақстанмен экономикалық байланысын күшейтуде маңызды рөл атқарды. Қазақстан аумағы арқылы өтетін атақты Жібек жолы да халықаралық маңызын арттырып, Шығыс пен Батыс Еуропаны Орталық Азиямен байланыстыратын ірі арнаға айналды.

Өз кезегінде Қазақ хандығы да Сібір хандығына және Орта Азия билеушілеріне қатысты тартыстарда, сондай-ақ жоңғар феодалдары тарапынан күшейген қауіп жағдайында одақтас іздеп, Ресеймен экономикалық әрі саяси-елшілік байланыс орнатуға мүдделі болды.

XVI ғасыр соңы: алғашқы елшіліктер және шарттар мәселесі

1583 жылы Қазақ хандығына Третьяк Чебуков бастаған орыс елшілігі жіберілді. Бұл кезеңде Мәскеу мемлекеті IV Иван тұсында қазақ ханы Ақназармен орнатқан алғашқы саяси байланыстардың бір бағыты Сібір ханы Көшімге қарсы әрекеттермен астасып жатты. Сонымен қатар, Строгановтар сияқты ірі кәсіпкерлерге Тобыл, Ертіс және Обь бойындағы жерлер бекітіліп, қазақтармен баж төлемей сауда жүргізуге рұқсат берілді.

Саяси байланыстар Тәуекел хан жіберген елшілікпен жалғасты. 1594 жылдың соңында Мәскеуге қазақ елшісі Құлмұхамед аттандырылып, Ресеймен достық келісім жасау, аманаттағы Оразмұхамедті босату және Борис Годуновтан отты қару алу мәселелері көтерілді. Ресей тарапы көп әскер жіберу және қорғау туралы уәделер айтқанымен, 1595 жылы келген Вельямин Степанов елшілігі арқылы қойылған шарттар (қазақ билеушілерінің «патша қол астына кіруі», аманат жіберу) Тәуекел хан тарапынан қисынсыз әрі ауыр талап ретінде қабылданып, келісім жүзеге аспады.

XVII ғасырда екі мемлекеттегі ішкі және сыртқы жағдайларға байланысты байланыстар біраз уақыт бәсеңдеді. Алайда XVII ғасырдың соңында Тәуке хан мен I Петр билікке келген тұста қатынастар қайта жандана бастады. Бұл Ресейдің Батыс Сібірді игеруі, Түмен, Тобыл, Тара қалаларының өсуі және қазақ даласы арқылы Орта Азиямен сауданың күшеюімен тығыз байланысты еді.

XVII ғасыр соңы: Тәуке хан елшіліктері және нәтижесіз талпыныстар

1687 жылы Тобылға Төшіім батыр бастаған қазақ елшілігі, ал 1689 жылдың соңы — 1690 жылдың басында Тұманшы батыр басқарған келесі елшілік жіберілді. Негізгі міндет — екі мемлекет арасындағы байланысты бекемдеу. Дегенмен бұл елшіліктер нәтижесіз аяқталды.

Жалпы 1686–1693 жылдары Тәуке хан Ресейге бес елшілік жібергенімен, берік саяси байланыстар орнату мақсаты толық орындалмады. Бұған Тобыл әкімшілігінің де, Қазақ хандығы тарапындағы қабылдау мәдениетінің де әлсіздігі, арандатушылық әрекеттер және сенім тапшылығы әсер етті. Нәтижесінде қатынастардың шиеленісуі Ресейдің жоңғарлармен жақындасуына да жол ашты.

XVIII ғасыр басы: жоңғар қаупі және Ресейдің экспедициялық саясаты

Соған қарамастан қазақ хандары солтүстіктегі ірі көршімен саяси-экономикалық қатынасты жақсартуды маңызды міндет санады. XVIII ғасырдың басында жоңғар шапқыншылығына қарсы тұру мүддесі жақындасуды жеделдетті. Бұл тұста Бұқар және Хиуамен қатынастардың шиеленісуі, Еділ бойындағы қалмақтар мен башқұрттардың Кіші жүзге жиі шабуыл жасауы да жағдайды күрделендірді.

Қазақстан Ресей үшін Шығыс мемлекеттерімен байланыс орнататын «көпір» қызметін атқарды: құрлық және су жолдары арқылы Орта Азияға, Ауғанстанға, Персияға, Қытайға, Үндістанға шығуға болатын. I Петр Азияға тікелей жол іздеп, оның қазақ даласы арқылы өтетінін жақсы түсінді. Осы мақсатта қазақ жеріне бірнеше экспедиция жіберілді. Солардың бірі — подполковник Иван Дмитриевич Бухгольц экспедициясы.

XVIII ғасырдың 20-жылдарында Ресей билігі Орта Азия және Қазақстан билеушілерімен елшілік арқылы байланыс жасап тұрды. Ресеймен қатынасты нығайтудың қажеттілігіне бұл кезде Кіші жүзден өзге, Орта және Ұлы жүз хандары мен ру басшылары да назар аудара бастады. Ұзаққа созылған соғыстар мен шапқыншылықтар қазақ қоғамын әлсіреткен еді.

1730–1734: бодандыққа қабылдау және келісімдердің кеңеюі

XVIII ғасырдың басында қазақ хандары орыс патшасына жоңғар-қалмақ қауіпіне қарсы көмек сұрап елшілер жібере бастады. 1730 жылы 8 қыркүйекте Уфаға Әбілқайыр ханның Сейітқұл Қойдағұлов пен Құлымбет Қоштаев бастаған елшілігі келіп, патша Анна Иоановнаға Кіші жүзді Ресей империясының құрамына қабылдау туралы өтініш білдірді.

1731 жылы 15 желтоқсанда Тевкелевпен келіссөз жүргізген Орта жүз ханы Сәмеке Ресей құрамына кіретінін білдіріп, ант берді. Алайда бұл шарттың жүзеге асуы негізінен 1734 жылдан кейін ғана күшейді.

Кіші жүздің Ресей қол астына алынғанын естіген соң, Ұлы жүз атынан Қодар би, Төле би, Сатан батыр, Бөлек батыр Анна Иоановнаға хат жолдап, Ұлы жүзді де қабылдауды өтінді. Хатты Хангелді батыр жеткізді. 1734 жылы 10 тамызда патша Ұлы жүзді қабылдау жөніндегі құжатқа қол қойып, Әбілқайырмен жасалған шарттарға ұқсас негізде қабылданатынын хабарлады.

Қазақ тарапынан бұл бірігудің экономикалық өркендеуге, саяси және мәдени жағдайдың жақсаруына ықпал етеді деген үміт күшейсе, патша үкіметі мұны отаршылдық саясатты жүйелі жүргізудің мүмкіндігі ретінде қарастырды.

Бекіністер, қоныс шектеулері және отарлау саясатының үдеуі

1734 жылы 10 маусымда Анна Иоановна Әбілқайырға Ор өзенінің сағасынан бекініс салу қажеттігі туралы хат жолдап, қала салынатын орынға И. К. Кириллов пен А. И. Тевкелевті жіберді. Осы кезеңнен бастап қазақ даласындағы өзен бойларына бекіністер салынып, олар біртіндеп ірі қоныстарға, кейін қалаларға айнала бастады. Жайық бойында 14 қамал тұрғызылып, басқа өзендер жағалауында да бекіністер көбейді.

XVIII ғасырдың 50-жылдары Ертіс бойындағы Омбы, Железинск, Семей, Өскемен, Ямышев тәрізді қамалдар қала деңгейіне жетті. Мұндай әскери тірек нүктелері отарлау саясатына кең мүмкіндік ашты: Жайық бойындағы бекіністер маңында қазақтардың көшіп-қонуына тыйым салынды, ал Ертіс, Тобыл, Есіл, Үй өзендерінің бойындағы құнарлы өңірлерден ығысқан Орта жүз қазақтарының бір бөлігі оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр болды.

1740–1749: келісімдер, Неплюев саясаты және Әбілқайырдың қазасы

1740 жылы Орынбор экспедициясының бастығы, генерал-лейтенант князь В. А. Урусов Орынборға келіп, 19 тамыз бен 1 қыркүйек аралығында Нұралы, Ералы сұлтандармен, Жәнібек, Бөкенбай, Есет батырлармен, кейін Орта жүз ханы Әбілмәмбет және Абылай сұлтанмен келіссөздер жүргізді. Нәтижесінде Кіші жүз бен Орта жүздің 399 өкілі Ресейге қарасты екендігі жөніндегі шартқа қол қойды.

Осыдан кейін отарлау саясаты жаңа қарқын алды: 1740–1743 жылдары Кіші жүз бен Оңтүстік Орал түйісінде көптеген жаңа бекіністер салынып, қазақ қоныстары тарылды. Мұндай жаппай әскери тіректерге қарсы болған Әбілқайыр ханның пікірі еленбеді.

Орынбор өлкесін басқарған И. И. Неплюев Ресей ықпалын күшейтуге бар күшін салды. 1742 жылы тамызда Әбілқайыр хан үшінші рет бодандығы туралы ант берді. 1744 жылы 1 наурызда Сенат бекіткен «Қосалқы жоспар» бойынша ағымдағы істер Неплюевтің өз қолына шоғырланды. Әбілқайырдың билігін әлсірету мақсатында Неплюев қарақалпақтар мен башқұрттарды Кіші жүзге айдап салып, ұлтаралық қайшылықты қоздырды.

Барақ сұлтан бұл әрекет өзін даңқ пен билікке жеткізеді деп есептегенімен, керісінше, көпшіліктің қарсылығына ұшырады. Қазыбек бидің жетекшілігімен өткен билер соты оны ақтағанымен, халық сенімі әлсіреді. Көп ұзамай Барақтың өзі де саяси қарсыластары тарапынан уланды деген дерек айтылады.

Кіші жүзде 1749 жылы хан болып Әбілқайырдың ұлы Нұралы сайланды. Ол алғашқы жылдардан бастап патша үкіметінің нұсқауларын орындауға бейім, тәуелді билеуші ретінде танылды.

Қорытынды: Ресей құрамына қосылудың ауқымы және кейінгі кезең

XVIII ғасырдың ортасына қарай Ресейге Кіші жүздің белгілі бөлігі, Орта жүздің тек аз бөлігі ғана кірді. Ал Солтүстік-шығыс және Орталық Қазақстанның негізгі аймақтары Ресей құрамына XIX ғасырдың 20–40-жылдарында, патша өкіметінің әскери-саяси қысымы нәтижесінде біржола қосылды.