Мұғалжар тауы

Мұғалжар тауы: орналасуы, өлшемі және табиғи келбеті

Мұғалжар тауы — Орал тауларының оңтүстікке қарай созылған жалғасы, Ақтөбе облысының аумағында орналасқан. Жота солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 400 км бойына созылып, ені орта есеппен 200 км-ге жуық. Орташа биіктігі 300 м, ең биік нүктесі — Үлкен Боқтыбай (657 м).

Солтүстігінде Мұғалжар жіңішке бұйрат түрінде басталып, әрі қарай бір-біріне қатарласа орналасқан екі тізбек жотаға бөлінеді. Екі жотаның арасын ені 15–20 км болатын, беті сәл белесті ойыс бөліп жатады. Кей тұстарда жоталар төбелер жүйесі арқылы өзара жалғасады.

Батыс және Шығыс Мұғалжар

Батыс Мұғалжар (немесе Бас жота) меридиан бағытында созылатын жеке қырқалардың тізбегінен тұрады. Оның оңтүстік бөлігі биіктеу әрі қатты тілімденген.

Шығыс Мұғалжар салыстырмалы түрде аласа, төбесі тегістеу шоқылар тізбегі түрінде байқалады. Солтүстігі айқын тау сипатын сақтаса, оңтүстікке қарай біртіндеп аласарып, маңайындағы жазықтан аз ғана көтеріліп тұратын төбелерге ұласады.

Геологиясы: жыныстар құрамы және жер қойнауы

Аралық өңірде девон және тас көмір дәуірлеріне тән құмтас пен әктас жыныстары таралған. Ал жоталардың негізгі қаңқасын кембрийге дейінгі және палеозойлық кварцит, кристалдық тақтатас, гнейс, гранит және өзге де қатты жыныстар құрайды.

Суайрық, өзендер және климат

Мұғалжар тауы Ырғыз өзені салалары арасындағы суайрықты қалыптастырады, ал солтүстікке қарай Ор өзені бастау алады.

Климат тым континентті: қысы суық, қар жамылғысы жұқа. Қаңтар айының орташа температурасы −15…−18°C. Жазы ыстық және құрғақ, шілденің орташа температурасы 21…25°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200–250 мм шамасында.

Өсімдіктер жамылғысы

Солтүстік бөлігінің қиыршықты-тасақты даласында боз, бетеге, сұлыбас өседі. Оңтүстікке қарай өсімдік жамылғысы астық тұқымдасты-жусанды шөлейтке ауысады (бетеге, жусан және т.б.). Жыралар мен ылғалырақ жерлерде анда-санда қайың, көктерек, тал, мойыл кездеседі.

Ежелгі қоныстану іздері және тас құралдар

Мұғалжар өңірінде шикізаттың мол болуы ежелгі адамдарға еңбек құралдарын жасауға мүмкіндік берген. Плейстоцен дәуіріндегі табиғи жағдайлар да аңшылықтың дамуына қолайлы болғаны байқалады. Бұл аймақта ашель дәуіріне тән шапқылар, тасбақа пішіндес өзектастар, қырғыштар жиі кездеседі.

Мұғалжардың палеолиттік кешендері кей тұстарда Қаратау, Маңғыстау және Сарыарқа өңірлеріндегі ескерткіштермен техникалық және типологиялық ұқсастықтар арқылы байланысады. Әсіресе Мұғалжар 3–6 ескерткіштерінен табылған, ашельден бастап кейінгі (жоғары) палеолитке дейінгі аралықты қамтитын тас құралдар Қазақстандағы палеолит ескерткіштерінің хронологиясын және кезеңдестірілуін нақтылауда маңызды дереккөздердің бірі саналады.

Жер бедерінің қалыптасуы және тектоникалық қозғалыстар

Мұғалжардың қазіргі жер бедері жердің ішкі және сыртқы күштерінің ұзақ әсері нәтижесінде қалыптасқан. Бұл процестер тоқтаған жоқ: жер қойнауындағы қозғалыстар тектоникалық қозғалыстар деп аталады.

Жаңа тектоникалық қозғалыстар кайнозой эрасының неоген және төрттік (антропоген) дәуірлерін қамтиды. Осы қозғалыстардың нәтижесінде Қазақстанның таулы өлкелері жаңғырып, қатпарлы-жақпарлы сипат алған. Тау жасалу процесі бүгін де жалғасып жатқанын тау бөктерлерін терең тілімдеген жас өзен аңғарлары, сондай-ақ ірілі-ұсақты жер сілкінулер дәлелдейді.

Пайдалы қазбалар: металлогения және кен белдеулері

Мұғалжар өңірі — Ақтөбе облысындағы Орал металлогендік белдеуінің оңтүстік жалғасы. Бұл аумақта кентасты және бейкентасты пайдалы қазбалардың шоғырлануы геологиялық дамудың әркелкілігімен, терең жарылыстармен және магматизмнің белсенділігімен байланысты.

Мұғалжар мыс кенді белдеуі

Мұғалжар ауданы аумағында мыс кентастарының белгілері ертеден белгілі. Аралша, Авангард және басқа да мыс-колчеданды кендердің ашылуы өңірдің жаңа мыс аймағы ретінде маңызын арттырды. Негізгі кендер жасылтасты синклинорийлік белдемнің солтүстігінде, жанартаутекті формациялармен байланыста таралған.

Кен шоғырлануы көбіне субмеридиандық және көлденең жарылыстар белдемдерінің қиылысатын немесе түйісетін телімдерінде байқалады. Бұл учаскелер вулканиттердің көмейлік және субжанартаулық фацияларының дамуымен сипатталады. Эффузиялық магматизмнің кеңістікте жылжуы және метаморфизм күшінің әлсіреуі жасы әр түрлі колчеданды кендердің түзілуіне қолайлы жағдай жасаған.

Сирек металдар белдеуі

Мұғалжардағы сирек металдардың кентастануы негізінен кембрийге дейінгі метаморфтық кешендермен (гнейс, амфиболит, кристалдық тақтатас) байланысты және көбіне Шығыс Мұғалжар белдемінде шоғырланған. Бұл аумақта мигматиттер, граниттік гнейстер, граниттер кең тараған.

Сирек жер элементтерінің акцессорлық минералдары (монацит, циркон, рутил және т.б.) гранитоидтармен бір кеңістікте топтасып, кен шоғырлары мен кентастану белгілерін түзеді. Герцин кезеңіндегі гранитоидтық магматизммен генетикалық байланысы бар кентастанулардың орны айрықша.

Кварц құмдары: шыны өндірісіне жарамды шикізат

Мұғалжар өңірінде кварц құмдарының кендері Батыс Мұғалжар бойында, сондай-ақ Ор-Елек көтерілімінің оңтүстігі мен Ор ойысында кездеседі. Құм кендері негізінен палеоген және миоцен дәуірлерінің континенттік шөгінділерінде шоғырланған.