Қазіргі кездегі нарық шаруашылығында шын мәніндегі ақшалар(алтын) ел ішінде айналысқа түспейді, олдардың несие негізінде шығарылған ақша белгілері айналымда болады
Нарық экономикасындағы ақша айналымы: алтыннан несиелік ақшаға дейін
Қазіргі нарық шаруашылығында шынайы ақша (алтын) ел ішінде тікелей айналысқа сирек түседі. Оның орнына айналымда несие негізінде шығарылған ақша белгілері қолданылады. Қолма-қол ақшаның шығарылуы немесе қолма-қол ақша қорларын ұлғайту көбіне сол мезетте экономиканы несиелеуге ресурстық база ретінде қызмет етеді.
Банктік есепшоттар және қолма-қол ақшасыз есеп айырысу
Несиенің бұл қызметінің дамуы банк жүйесінің қалыптасуымен тығыз байланысты. Ақшаны банк есепшотында сақтау тауарлар мен қызметтер үшін қолма-қол ақшасыз есеп айырысуға, сондай-ақ өзара қарыз талаптарын есепке жатқызып, өтеп отыруға мүмкіндік береді.
Нәтижесінде ақша санау, қолма-қол алып беру тәрізді операциялар азайып, айналым шығындары мен өнімсіз шығындар едәуір қысқарды. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің және халықтың есепшоттардағы қаражаты банктер үшін несие ресурсы болып саналады, ал есепшоттардағы ақша қозғалысы банк пен қаражат иелерінің арасындағы несиелік байланыстарды қалыптастырады.
Несиелеу процесінің ақша массасына әсері
Несиелеу кезінде ақша массасының құрылымына, төлем айналысына және ақша айналымының жылдамдығына ықпал ететін әртүрлі төлем құралдары қалыптасады. Яғни шынайы ақшаны несиелік ақшамен және несиелік операциялармен алмастыру жүреді.
Айналымда ең қарапайым қарыздық міндеттемелер — вексельдерден бастап, қазіргі электрондық ақшаға дейін несиелік ақшаның сан алуан түрлері пайда болады. Экономикалық дамудың алғашқы кезеңдерінде бұл үдеріс алтынды айналымнан ығыстырумен қатар жүрді.
Қазіргі тәжірибе: төлем құралдарының кеңеюі
Бүгінде шынайы ақшаны алмастыратын несие қызметі қолма-қол ақшасыз есеп айырысу, несие карталары, вексельдер, чектер, депозиттік сертификаттар сияқты құралдарды қолдану арқылы көрініс табады. Қазіргі шаруашылықта қолдағы ақшаны несиелік операциялармен алмастыруға қажетті алғышарттар қалыптасқан.
Ақшаны бір есепшоттан екіншісіне қолма-қол ақшасыз аудару және өзара талаптарды өтеу мүмкіндігі ақша айналымының құрылымын жақсартуға жол ашады. Мұнда маңызды бір жайт бар: несие өз қызметі барысында ақшаны «толық және түпкілікті» емес, экономикалық айналымда уақытша алмастырады. Ол тауар-материалдық құндылықтарды (ТМҚ) сатып алу, қызметтерді төлеу, еңбекақы, зейнетақы төлемдері және басқа да төлемдер үшін пайдаланылатын несиелік ақшаның рөлін атқарады.
Алмастырудың негізгі екі жолы
- Алтынның орнына несиелік ақшаны шығару: айналымға экономиканы несиелеу арқылы енгізілетін бұл ақша тауарлар мен қызметтермен қамтамасыз етіледі және міндетті түрде банктегі эмитентке қайта келіп түсуі тиіс.
- Төлем құралдарын қалыптастыру: несиелеу барысында қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды ұйымдастыруға байланысты айналымға қолма-қолсыз төлемдер ретінде қолданылатын ақша қаражаттары түседі.