ТМҚ - р
ТМҚ ұғымы және құрамы
Тауарлы-материалдық қорлар (ТМҚ) — өндіріс циклінде қолданылатын әртүрлі еңбек заттары. Олар өндіріс үдерісінде тұтынылады және өзінің құнын өндірілетін өнімнің өзіндік құнына толықтай аударады.
ТМҚ құрамына мыналар кіреді
- шикізат пен материалдар;
- сатып алынған жартылай фабрикаттар және құрамдас бұйымдар;
- құрылғылар мен тетіктер;
- отын;
- ыдыс және ыдыс материалдары;
- қосалқы бөлшектер;
- өндірісте қолдануға немесе жұмыстар мен қызметтерді орындауға арналған өзге де материалдық қорлар;
- аяқталмаған өндіріс;
- субъектінің қызметі барысында сатуға арналған дайын өнім және тауарлар.
Материалдық қорларды жіктеу
Негізгі материалдар
Шығарылатын өнімнің заттық негізін жасайды және оның материалдық негізін құрайды.
Көмекші материалдар
Өнімге белгілі бір қасиеттер береді және өндіріс үдерісін қамтамасыз етеді.
Өндіріске босатылған материалдар құнын бағалау тәсілдері
Өндіріске босатылған материалдардың құнын анықтауда 7-БЕС және ҚЕБХС (IAS) 2 «Қорлар» ұсынған бағалау тәсілдері қолданылуы мүмкін.
Орташа өлшенген құн әдісі
Есепті кезеңдегі әрбір қор түрі бойынша қозғалысты ескере отырып, кезең соңында қалған қорларға да, өндіріске босатылған қорларға да бірлік орташа құнды есептеу мен қолдануға негізделеді.
ФИФО (FIFO)
Материалдарды есептен шығаруды алғашқы сатып алулардың өзіндік құны бойынша жүзеге асыруды көздейді. Есепті кезең соңында қоймада қалған қорлардың құны ескеріледі, яғни алдымен пайдаланылмаған қорлардың өзіндік құны анықталады.
ЛИФО (LIFO)
Материалдарды кейінгі сатып алулардың өзіндік құны бойынша есептен шығаруға негізделеді. Бұл әдіс ағымдағы кірістер мен шығындардың сәйкестігін қамтамасыз етіп, инфляцияның қызмет нәтижелеріне ықпалын ескеруге мүмкіндік береді.
Қоймадағы ТМҚ есебі: құжат айналымы және бақылау
Материалды есепке алу карточкасы
Қоймадағы ТМҚ есебі материалды есепке алу карточкаларында жүргізіледі. Карточка номенклатуралық нөмір бойынша материалдың әрбір түріне жеке ашылады.
Карточка бухгалтерияда жартылай толтырылып, материалдық жауапты тұлғаға қолхат арқылы беріледі. Жазбаларды қоймашы кіріс және шығыс құжаттарының негізінде енгізеді.
Бухгалтерлік бақылау
Бухгалтерия белгіленген мерзімде тікелей қоймада карточкадағы жазбаларды тексереді, қалдықтарды бухгалтерлік есеп деректерімен салыстырады және карточканың арнайы жолына қол қояды.
Құжаттарды бухгалтерияға қабылдау қоймада «Құжаттарды тапсыру тізілімі (реестрі)» жасалу арқылы жүзеге асырылады. Материалдық жауапты тұлғаның жұмысында ауытқулар анықталған жағдайда бухгалтер бас бухгалтерге немесе ұйым басшылығына хабарлауы тиіс.
Ай соңындағы қорытынды
Ай соңында қойма бухгалтерияға «Материалдар қалдығы кітабын» тапсырады. Онда карточкадағы деректер бойынша материалдық қорлар қалдығы көшіріледі.
Осылайша, қоймадағы есеп заттай көрсеткіштермен жүргізіледі, ал бухгалтерияда қорлар сақталу орны бойынша ақшалай өлшеммен көрсетіледі. Қоймадан түскен «Құжаттарды тапсыру тізілімі» тіркелген құжаттарымен бірге бағаланып өңделеді.
ТМҚ түгендеу: мақсаттары және өткізу тәртібі
Түгендеудің мақсаты
- қорлардың орын-орындарында және қозғалыстың барлық кезеңдерінде сақталуын тексеру;
- өндіріске пайдалануды бақылау;
- өткізу үшін қажетсіз және артық материалдарды уақтылы анықтау.
Өткізу тәртібі
Түгендеу материалдық жауапты тұлғалардың қатысуымен міндетті түрде қайта санау, қайта өлшеу және өлшеу арқылы жүргізіледі. Іс жүзінде тексермей, материалдық жауапты тұлғаның айтуымен тізімдемеге жазуға болмайды.
Жеке бөлімшелерде түгендеу жүйелі түрде өткізілгеннен кейін, түгендеу аяқталғанша ол орындарға кіруге болмайтындай етіп жабылып, мөрленеді.
Түгендеу кезінде қорлардың келіп түсуі және босатылуы
Егер түгендеу кезінде ТМҚ келіп түссе, оларды материалдық жауапты тұлға түгендеу комиссиясының қатысуымен қабылдайды. Бұл қорлар түгендеу аяқталғаннан кейін тізілім немесе материалдық есеп бойынша кіріске алынады.
Мұндай құндылықтар бойынша құжатта келіп түскен күні көрсетіліп, түгендеу комиссиясы төрағасының қолы қойылады және «Түгендеу кезінде түскен ТМҚ» атты арнайы тізімдеме (опись) жасалады.
Түгендеу барысында аса қажет болған жағдайда ғана, ұйым басшысының және бас бухгалтердің жазбаша рұқсатымен ТМҚ босатылуы мүмкін. Бұл операциялар түгендеу комиссиясының төрағасы қол қойған «Түгендеу кезінде босатылған ТМҚ» атты жеке тізімдемеде рәсімделеді.