Спартаның табы
Спарта мемлекетінің ішкі және сыртқы саясаты
Спарта тарихында ішкі және сыртқы саясат бір-бірімен тығыз байланысты жүргізілді. Мемлекет әскери қуатқа сүйеніп, көрші полистарға ықпалын арттырды, алайда қоғамның жабық құрылымы мен қатаң тәртібі экономикалық және мәдени дамуға кері әсер етті.
Сыртқы саясат: бағындыру және оқшаулану
Спартаның сыртқы саясаты көрші полистарды бағындыруға бағытталды. Ол Коринф, Сикион, Мегары сияқты қалаларға үстемдік орнатуға ұмтылды. Дегенмен, Спартаға өзге мемлекеттердің сенімсіздікпен, қырғи-қабақ көзқараспен қарауы оның оқшаулануын күшейтті.
Салдары: нарық пен мәдениет басқа грек полистарымен салыстырғанда артта қалып, Спарта біртіндеп саяси реакцияның ошағына айналды.
Спартандар: «теңдер» қауымы және әскери тәрбие
Спартан қоғамының өзегі — «спартандар» деп аталған «теңдер» қауымы. Бұл құрылым рулық қоғамнан таптық қоғамға өтпелі кезеңге тән әскери демократияның сарқыншағы ретінде сипатталады. Спартандар үшін ең абыройлы әрі міндетті іс — әскери қызмет болды.
Күшті жауынгер қалыптастыру мақсатында Спартада қатаң тәрбие жүйесі орнықты. Жаңа туған нәрестені герусияға — ақсақалдар кеңесіне апарып, арнайы комиссия оның өмір сүруге қалдырылуы немесе жойылуы туралы шешім қабылдайтын.
Илоттар: ішкі саясаттың басты нысанасы
Спарта мемлекетінің ішкі саясаты ең алдымен илоттарды бағындыруға бағытталды. Илоттардың құқығы болмады: спартандық оларды өлтіруге дейін бара алатын. Бұл жүйе қоғамды қорқыныш арқылы басқаруға сүйенді.
«Криптия» күні
Жылына бір рет «криптия» күні өткізілетін: жас спартандықтар түнде жиналып, маска мен ұзын жамылғы киіп, илоттар ауылдарына барып, кездескен адамдарды өлтіруге дейін барған. Әсіресе, ең жас әрі күшті илоттарды жоюға ұмтылған.
Қорлау арқылы бағындыру
Илоттарды кемсіту мен үрейде ұстау жүйелі түрде жүргізілді: ауыр жұмыстар жүктелді, ерекше киім кигізілді, әскери қосымша міндеттер атқарды. Тіпті қылмыс жасамаса да, «құл екенін ұмытпасын» деген желеумен жазалау қолданылған.
Қарсы әрекет: адамгершілікке сыймайтын қысымға илоттар көтерілістер арқылы жауап беріп отырды.
Пэриэктер: қолөнер мен сауда, бірақ шектеулі даму
Спарта жерлерінің едәуір бөлігі пэриэктерге берілді. Олар қолөнермен және саудамен айналысты: тастан және балшықтан ыдыс жасап, жүннен киім тігіп, Ежелгі Грекиядағы сапалы болатты қорытумен танылды.
Алайда Спарта қауымының жалпы артта қалуы пэриэктердің саудасы мен қолөнерін кең көлемде дамытуға мүмкіндік бермеді. Олар көбіне ең қажетті бұйымдармен ғана шектелді. Құрылыста қарапайым құралдарды ғана қолдану қалыпты болды, ал кейбір өндірістік қызметтерге тыйым салынды. Соның салдарынан бірнеше ғасыр бойы Спартада қолөнердің даму деңгейі төмен күйінде қалды.
Экономикалық саясат: сыртқы саудаға тыйым және темір ақша
Спарта қандай да бір сыртқы саудаға тыйым салды: шетел көпестері қалаға кіре алмады, сырттан тауар әкелінбеді. Сауда негізінен ел ішінде және жергілікті базар аясында жүргізілді.
Грекияда күміс ақша кең тарағанымен, Спартада оны қолдануға рұқсат етілмеді. Сауданы әдейі қиындату үшін ауыр темір ақша ұсталды. Мұндай «ақша» көлемді әрі салмақты болғандықтан, оны арнайы қоймаларда сақтауға тура келді.
Қорытынды байлам
Спартаның ішкі саясаты әлеуметтік иерархияны күшпен ұстап тұруға, ал сыртқы саясаты әскери үстемдікке ұмтылуға құрылды. Бірақ сауда мен мәдени байланыстардың шектелуі қоғамның жаңаруын тежеп, ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігін әлсіретті.