Алатау темір марганец бассейнінде шамамен 500 - дей кен орындары мен металл іздері табылган
Қазақстанның минералдық ресурстары: әлеуеті мен ауқымы
Қазақстан минералдық ресурстарға өте бай елдердің қатарына жатады. Қор көлемі мен өндірістік маңызы бойынша бірқатар пайдалы қазбалардан әлемдік деңгейде алдыңғы орындарда тұр.
Әлемдік рейтингтер және стратегиялық қорлар
Жоғары орындар
- Вольфрам, қорғасын, барий қоры бойынша — 1-орын
- Хромит, күміс, мырыш — 2-орын
- Марганец, молибден — 3-орын
- Мыс — 4-орын, уран — 5-орын
- Алтын — 6-орын, темір кені — 7-орын
- Қалайы мен никель — 8-орын
- Көмір мен табиғи газ — 9-орын, мұнай — 13-орын
Әлемдік үлес
- Әлемдік хромит қорының шамамен үштен бірі Қазақстан аумағында.
- Уран мен марганецтің төрттен бірі ел аумағында орналасқан.
- Темір кенінің оннан бір бөлігі Қазақстан үлесіне тиесілі.
- Уранның дүниежүзілік қорының 25,7% Қазақстанға тиеді (3,5 млн т-ның 900 мың т).
Отын-энергетикалық ресурстар
Көмір қорлары
Қазақстанда барланған тас көмір және қоңыр көмір қоры 200 млрд тоннадан асады.
Негізгі көмір бассейндері
Қарағанды, Екібастұз, Майкөбен, Обаған, Жіліншік, Теңіз–Қорғалжын, Шу, Іле (Қалжат), Төменгі Іле (Оңтүстік-Балқаш), Орал–Каспий (Жайық–Жем).
Мұнай және газ
Қазақстан көмірсутек қорлары бойынша ірі мемлекеттердің бірі. Барланған мұнай қоры көлемі бойынша — 12-орын, газ және газ конденсаты бойынша — 15-орын, мұнай өндіру бойынша — 23-орын.
- 200-ден астам мұнай-газ кен орындарының өндірілетін мұнайы: 2,2 млрд т
- Конденсат: шамамен 700 млн т
- Болжамды мұнай ресурстары: шамамен 13 млрд т
Негізгі мұнай-газ аймақтары
Елдің жер қыртысы мұнай мен табиғи газға бай. Әсіресе Каспий маңы ойпаты мен Каспий теңізі жағалауы ерекше маңызға ие.
Каспий маңы ойпаты: мұнай қоры шамамен 7 млрд т, жылына 50–100 млн т өндіруге мүмкіндік береді.
Қарашығанақ: табиғи газ қоры 1,3 трлн м³.
Арал маңы: алдын ала есеп бойынша 350 млн т мұнай және 100 млрд м³ газ.
Болашағы зор провинциялар: Торғай, Шу–Сарысу, Зайсан–Алакөл.
Металл кендері: қара, түсті, бағалы және сирек металдар
Темір, марганец және хромит
Темір кендерінің қоры 8 млрд тоннадан асады. Оның 80%-ы Торғай темір кен бассейнінде шоғырланған.
Ірі темір кен орындары
Соколов–Сарыбай, Қашар, Лисаков, Аят. Сонымен бірге Ұлытаудағы Қарсақпай–Қатай, сондай-ақ Кеңтөбе (Қарағанды), Атансар (Көкшетау), Қаратас (Жезқазған), Иірсу (Оңтүстік Қазақстан) және басқа да шағын кен орындары белгілі.
Металлургиялық өңдеу кезінде темірмен бірге ванадий, алюминий оксиді, фосфатты шлактар алынады. Олар минералдық тыңайтқыш ретінде пайдаланылады.
Алатау темір-марганец бассейнінде шамамен 500-ге жуық кен орындары мен кен белгілері анықталған. Мұндағы қор: темір кені — 500 млн т, марганец кендері — 80 млн т.
Марганец кендері Атасу бассейнінен бөлек Сарыарқа, Ұлытау, Қаратау, Маңғыстау және Семей өңірлерінде кездеседі.
Хромит: Қазақстанның ерекше артықшылығы
Хромит кендері негізінен Ақтөбе облысында шоғырланған. Кемпірсай массивінде 30-ға жуық кен орны бар: кен белдеуі 80 км ұзындыққа созылып, ені 0,6–30 км, қалыңдығы жүздеген метрге жетеді. Хром тотығының мөлшері 20–60%. Хромит өндіру бойынша Қазақстан әлемде жетекші орынға шықты.
Хромит Қостанайдағы Жетіқара, Құндыбай, Аққарға, Ақтау, сондай-ақ Семей өңірінде де кездеседі.
Никель, кобальт, титан және алюминий (боксит)
Никель және кобальт кендері Ақтөбе, Қостанай, Жезқазған, Қарағанды, Павлодар, Семей және Жамбыл облыстарында таралған. Ақтөбедегі Кемпірсай бассейнінде никельдің 30 кен орнының 14-і жұмыс істейді.
Жоғары сапалы никель қоры Қостанай облысындағы Аққарға мен Ақтауда шоғырланған. Силикатты никель кендері Семей және Жезқазған өңірлерінде де анықталған.
Титан кендері Қостанай, Көкшетау, Ақмола және Ақтөбе облыстарында барланған. Қоры Ұлытау, Оңтүстік Алтай және Жезқазған аймағында да белгілі.
Қазақстан түсті, бағалы және сирек металдардың көптүрлілігімен ерекшеленеді. Алюминий кендерінің ішінде боксит ерекше орын алады.
Келешегі бар боксит аудандары
Сарыарқаның батысы мен солтүстігі, Торғай ойпаты, Сырдария бассейні, Каспий маңы және Арал маңы ойпаттары.
Атаулы кен орындары: Аманкелді, Обаған, Жоғарғы Тобыл, Теңіз, Таскөл, Шаған, Мұғалжар, сондай-ақ Шымкент маңы.
Бокситтен басқа алюминий шикізатының өзге түрлері де барланған.
Мыс және полиметалл кендері
Мыс кендері Қазақстанның көптеген аумақтарында таралған: Алтайдан бастап республиканың батыс шекараларына дейін барланған. Ірі аудандар: Сарыарқа, Жетісу, Жоңғар Алатауы, Шыңғыс және Мұғалжар таулары, Батыс Торғай, Теңіз ойпаты, Ақтөбе маңы, Маңғыстау, Атбасар–Терісаққан, Солтүстік Қазақстан, Балқаш маңы, Тарбағатай мен Сауыр өңірлері.
Әлемге белгілі мыс кен орындары
Қоңырат, Бозшакөл, Саян, Жыланды, Ақтоғай, Жезкент, Шиелісай және басқа да нысандар — елдің ұлттық байлығы.
Мыс кендерінен қорғасын, мырыш, молибден, күкірт және өзге де қосымша компоненттер алынады.
Қорғасын-мырыш (полиметалл) кендері Кенді Алтайда, Сарыарқада, Қаратау мен Жоңғар Алатауында таралған. Осы база негізінде ірі тау-кен байыту және металлургиялық кәсіпорындар Риддерде (бұрынғы Лениногорск), Зыряновск өңірінде, Өскеменде, Текеліде, Шымкентте, Қарағайлыда, Кентауда және басқа қалаларда жұмыс істейді.
Полиметалл кендерінің құрамы әртүрлі: қорғасын-мырыш, мыс-мырыш, қорғасын-мыс немесе тек мырыш. Сарыарқада Атасу типіндегі полиметалл кендері Қарағанды және Жезқазған облыстарында орналасқан, ал қосымша компоненттері бар кешенді кен орындары Балқаштың солтүстігінде шоғырланған.
Қаратауда Ақсаймен қатар Аралтау, Ақсоран, Байжансай; Жоңғар Алатауында Текелі, Көксу, Суықтөбе және басқа кен орындары игерілген. Шу мен Іле тауларында да полиметалл кен орындары табылған.
Алтын, күміс және сирек металдар
Алтын мен күміс Қазақстанның шығысы мен солтүстігінде ертеден өндіріліп келеді. Солтүстікте: Ақсу, Машайық, Жусалы, Жақтабыл, Төртқұдық және басқа кен орындары; шығыста — Қалба алтынды ауданы.
Алтын Оңтүстік Қазақстанда да — Жоңғар Алатауы, Шу және Іле тауларында кездеседі. Көкшетау өңірі алдағы жылдары негізгі алтын өндіруші аймақтардың біріне айналуы мүмкін: өндірісті жылына 10–15 тоннадан 100–120 тоннаға дейін арттыру әлеуеті бар.
Сирек металдар Қазақстан аумағында кең таралған. Вольфрам мен молибденнің өнеркәсіптік кен орындары Сарыарқада (Байназар, Ақмая, Шалқия, Саран, Батыстау және т.б.), Таулы Алтайда (Көкшіл, Шындығатай), Іле Алатауында ашылған.
Тантал-ниобий кендері Қалба мен Мұғалжарда таралған; кешенді ниобий кендері Семей мен Көкшетау өңірлеріндегі гранитті шөгінділерден табылған. Цирконий Сарыарқаның батысы мен солтүстігінде, Торғай ойпатында, Арал маңы мен Мұғалжарда кездеседі.
Ғылымдағы үлес
Сирек металдардың қасиеттері мен оларды алу технологияларын меңгеруге елеулі үлес қосқан ғалымдардың бірі — КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, академик Е.А. Букетов.
Уран кен орындары
Қазақстан уран қоры бойынша әлемдегі негізгі елдердің бірі. Уран кен орындары Созақ ауданында, Маңғыстауда, Қордайда, Атбасар ауданында және Көкшетау өңірінің бірқатар аудандарында орналасқан.
Рудалы емес пайдалы қазбалар және құрылыс шикізаты
Химиялық және агрохимиялық шикізат
- Калий тұздары — маңызды химиялық және агрохимиялық ресурс; қоры Батыс Қазақстанда, Жайық–Жем аймағында орналасқан.
- Барит қоры Жалайыр, Бадам, Шығанақ және басқа кен орындарында анықталған; жыл сайын полиметалл кендерінен 1,1–1,2 млн т флотациялық барит концентраты өндіріледі.
- Фосфорит: Қаратау баурайы (барланған кен орындары) және Ақтөбе тобы (8 кен орны) бай. Қаратау фосфоритінде P2O5 үлесі 23–26% (кейде 30%), ал Ақтөбе кендерінде 6,1–14,1%.
- Күкірт темір және полиметалл кендерінде кездеседі; Шығыс Қазақстанда полиметалл кендерінен жылына 700 мың т-ға дейін күкірт қышқылы өндіріледі. Ақтөбе маңынан да күкірт кен орны табылған.
- Флюорит қоры Оңтүстік және Шығыс Тасқайнарда анықталған.
Тұз, әктас және өндірістік минералдар
Ас тұзы
Ас тұзы 20 көл мен 2 кен орнында өндіріледі. Қазақстанда жылына шамамен 1 млн т тұз өндіріледі және бұл ішкі нарықпен бірге Орта Азия мен Батыс Сібір сұранысын қамтамасыз етеді. Индердің тастұзы, Жамантұз және Тайқоңыр тұздары сода өнеркәсібінде қолданылады.
Синтетикалық каучук пен кальций карбиді өндірісінде әктас кеңінен пайдаланылады.
Жетіқара асбест кен орны — ірі кен орындарының бірі. Асбест талшығының қоры Хантау және Ешкіөлмес кен орындарында бірнеше миллион тоннадан асады.
Каолин кен орындары Ақмола өңірінде, Қаражігіт, Қордай, Алексеевка, Елтай және басқа нүктелерде орналасқан; осы база негізінде Алексеев каолин комбинаты жұмыс істейді.
Құрылыс материалдары: цемент, кварцит, құм, мәрмәр және гранит
Отқа төзімді және ілеспе шикізат
Отқа төзімді саз Аманкелді, Арқалық, Май кен орындарында өндіріледі. Доломит Алексеев, Қарабауыр, Сарықұм кен орындарынан алынады.
Кварцит және цемент шикізаты
Кварциттер Ерейментау, Тектұрмас, Мұғалжар, Жаңа Осакаровск кен орындарында өндіріледі. Цемент шикізатының 37 ірі кен орны бар, соның ішінде Қазығұрт, Састөбе және басқалары. Осы қорлар негізінде ірі цемент зауыттары жұмыс істейді.
Құм және қаптама тастары
Шыны өндірісіне жарамды құм Мұғалжар, Қалқан және Қаратөбе кен орындарында өндіріледі; қор 11 кен орнында шоғырланған. Құрылыстық құм қоры 88 кен орнында: силикат кірпіші үшін 32, өзге құрылыс мақсаттары үшін 121 кен орнының құмы пайдаланылады.
Қазақстанда мәрмәр мен гранит кездесетін мыңнан астам кен орны бар. Алматы, Екібастұз, Теміртау, Ақмола және басқа комбинаттарда мәрмәр өндірісі шамамен 20 мың м³, гранит — 32 мың м³. Өскемен зауытында минералдық мақта өндірісінде фосфорит, туф, базальт қолданылады.
Қорытынды
Қазақстанда өнеркәсіптің барлық салаларының жедел дамуына қажетті минералдық-шикізат ресурстары жеткілікті. Елдің геологиялық әлеуеті отын-энергетикалық қорлардан бастап қара және түсті металдарға, сирек элементтер мен құрылыс материалдарына дейін кең ауқымды қамтиды.