Лексикалық аударулар
Грамматикалық және лексикалық трансформациялар
Аудармада грамматикалық та, лексикалық та трансформациялар жиі қолданылады. Олардың мақсаты — түпнұсқаның мазмұнын сақтай отырып, аударма тілінің нормасына сай, табиғи әрі түсінікті мәтін жасау. Төменде осы құбылыстардың негізгі түрлері мен қолданылу ерекшеліктері жинақталып беріледі.
1) Жалғаулықты байланысты жалғаулықсыз байланысқа ауыстыру
Қазақ тілінде салалас құрмалас сөйлем компоненттері жалғаулық арқылы да, жалғаулықсыз да байланыса алады. Көп жағдайда жалғаулықтардың қатысуы сөйлемдер арасындағы мағыналық қатынасты түбегейлі өзгертпейді: мағына контекст арқылы-ақ айқындалады.
Ал орыс тілінде жалғаулықтар құрмалас сөйлем компоненттерінің арасындағы қатынасты (қарсылық, себеп-салдар, талғау т.б.) нақтылап, грамматикалық тұрғыдан айқындап тұрады. Сондықтан орыс тіліндегі жалғаулықты байланысты қазақ тіліне дәл сол қалпында жалғаулықпен берудің қажеті әрдайым бола бермейді. Аударманың мәні де — мағынаны сақтай отырып, қазақ тілінің синтаксистік табиғатына сай шешім ұсыну.
Маңызды ескерту
Қазақ тілінде салалас құрмаластың жалғаулықты не жалғаулықсыз берілуі көбіне мағынаны өзгертпейді, ал орыс тілінде бұл — принципті айырмашылық. Сол себепті кейбір жалғаулықтар аудармада түсіріліп, мағына интонация мен контекст арқылы беріледі.
2) Лексикалық трансформациялар: нақтыландыру және жалпыландыру
Екі тілдегі сөздердің мағыналық ауқымы бірдей емес. Осы айырмашылық аудармада лексикалық өзгерістерді қажет етеді: кейде түпнұсқадағы кең мағыналы сөзді аудармада нақтылап беру керек, кейде керісінше — тар мағыналы сөзді кеңірек ұғыммен жеткізу орынды болады.
Нақтыландыру (конкретизация)
Түпнұсқадағы кең мағыналы сөзді аудармада контекстке сәйкес нақтылау. Бұл тәсіл оқырманға ойды дәл жеткізуге көмектеседі.
Жалпыландыру (генерализация)
Түпнұсқадағы тар мағыналы сөзді аудармада кең мағыналы ұғыммен беру. Бұл кейде тілдік нормаға сай, ықшам әрі табиғи мәтін жасау үшін қажет.
Себеп пен салдарға байланысты ауыстыруларды Л.С. Бархударов лексикалық ауыстырулардың құрамында қарастырады. Дегенмен бұл құбылысты сөйлем деңгейінде талдаған орынды, өйткені тілдік деректер осыны талап етеді.
3) Шендестіре аудару (антонимиялық аударма)
Шендестіре аудару — түпнұсқадағы болымды мағынаны болымсыз түрде немесе түпнұсқадағы болымсыз мағынаны болымды етіп аудару арқылы мағынаны табиғи жеткізу тәсілі.
Мысалдар
Орысша
Я серьезно говорю.
Қазақша
Мен ойнап айтып тұрған жоқпын.
Орысша
Вспомнил я об этом, когда мы уже проехали почти весь парк.
Қазақша
Мен мұны бақтан өте бергенше байқамаған екенмін.
Орысша
Астронавты вернутся на землю не раньше, чем в феврале.
Қазақша
Астронавтар ақпан болмай жерге оралмайды.
4) Компенсация (орын толтыру)
Компенсация — түпнұсқа тілдегі белгілі бір элементтің аударма тілде дәлме-дәл баламасы болмаған жағдайда, аудармашының сол мағынаны басқа тәсілдермен өтеп беруі. Бұл өтем міндетті түрде сол сөйлемнің ішінде емес, мәтіннің басқа тұсында да жүзеге асуы мүмкін.
Қолданылу ерекшелігі
Кейбір сөздер дәл балама табылмағандықтан, суреттеу, сипаттау арқылы аударылады. Нәтижесінде мәтіннің жалпы әсері мен коммуникативтік қызметі сақталады.
5) Қосу
Кейде түпнұсқа тілдегі құрылымда белгілі бір сөз немесе элемент айтылмағанымен, мағынасы контекстен аңғарылады. Ал аудармада сол көмескі элементті ашып көрсету қажет болады. Мұндайда қосу тәсілі қолданылады.
Мысалдар
Орысша
Слава народам Казахстана!
Қазақша
Қазақстан халықтарының даңқы арта берсін!
Орысша
Решения сессии — в жизнь.
Қазақша
Сессия шешімдерін жүзеге асырайық.
Оқырман біліміне байланысты қосу
Кейде аударма оқырманының түпнұсқадағы реалийлер туралы білімі болмауы мүмкін. Мысалы, «Олар Припятьке таяды» дегенді «Олар Припять өзеніне таяды» деп нақтылау орынды: қазақ оқырманы Припятьтің өзен, қала немесе елді мекен екенін бірден ажырата алмауы ықтимал.
Сол сияқты «Ол шіркеуге баратын күні келді» сөйлемін «Ол жексенбіде шіркеуге баратын күні келді» деп беру де түсініктілікті арттырады.
6) Түсіріп тастау
Түсіріп тастау — қосуға қарама-қарсы тәсіл. Аудару барысында түпнұсқадағы мағыналық тұрғыдан басы артық, алып тастаса да мазмұнды өзгертпейтін сөздер қысқартылып берілуі мүмкін. Мұндай артықтық көбіне плеоназм құбылысымен байланысты.
Плеоназмға байланысты мысалдар
- каждая минута времени → әр минут
- в апреле месяце → көкекте
- промышленная индустрия → өнеркәсіп
Мұнда «минута» сөзінің өзі уақытты білдіреді; «апрель» — ай атауы; ал «промышленность» пен «индустрия» мағыналас, сондықтан екеуін қатар беру қазақ тілінде артық көрінеді.
Орысша
Солдаты остановились у дома, хозяин встретил их.
Қазақша
Солдаттар үй жанына келіп тоқтады. Үй иесі қарсы алды.
Жалғаулықты түсіру
Орыс тілінде қарсылықты қатынас көбіне жалғаулық арқылы берілетіндіктен, аудармада сол жалғаулықты кейде түсіріп, мағынаны сөйлем құрылысы арқылы жеткізуге болады:
Орысша
Пошла бы она в лес, но детей не с кем оставить.
Қазақша
Ол да орманға барар еді, балаларды қалдырып кетер ешкім жоқ.
Бұл мысалда орыс тіліндегі қарсылық мағынасы жалғаулық арқылы берілсе, қазақша нұсқада ол интонация мен құрылым арқылы сақталып тұр.