Потенциалды дарындылық
Дарындылық түрлерін ажырату (дифференциациялау) белгілі бір критерийлерге сүйенетін сыныптастыруға негізделеді. Дарындылықты талдауда екі қыр айқын көрінеді: сандық және сапалық.
Сапалық қыры
Адамның психикалық мүмкіндіктерінің ерекшелігіне және олардың нақты іс-әрекетте қалай көрінетініне байланысты түрлерді айқындауға мүмкіндік береді.
Сандық қыры
Психикалық мүмкіндіктердің деңгейін сипаттайды: қабілеттердің қаншалықты жоғары немесе төмен екені, даму қарқыны мен нәтижелілік өлшемдері.
Жалпы және арнайы дарындылық
Ғалымдар дарындылық мәселесін зерттей отырып, оның жалпы және арнайы түрлерін бөліп көрсетеді. Екі түрдің де ортақ негізі бар: іс-әрекеттер қаншалықты әртүрлі болғанымен, олардың орындалуында ортақ кезеңдер кездеседі.
Жалпы ақыл-ой дарындылығы
Іс-әрекеттің көптеген түрінде табысты болуға мүмкіндік беретін ақыл-ой сапалары мен ақыл-ой құндылықтарының жиынтығы. Ол ақыл-ой жетістігі талап етілетін жағдайлардың барлығында көрінеді.
Мектеп жағдайында оқушылардың ақыл-ой мүмкіндіктеріндегі айырмашылықтар әсіресе айқын байқалады. Бұрын «орташа оқушыға» бағдарлану басым болса, бүгін интеллектуалдық тұрғыдан озық балаларды дер кезінде танып, қолдау — мектеп үшін маңызды міндеттердің бірі.
Арнайы дарындылық
Белгілі бір салада ерекше көрінетін қабілеттер: математикалық, техникалық, музыкалық, сурет өнері, әдеби-ақындық және т.б. Арнайы дарындылық нақты іс-әрекет түрінде нәтижемен айқындалады.
- Нақты салаға бағытталған тұрақты қызығушылық
- Дағды мен тәсілдерді жылдам меңгеру
- Нәтиженің салыстырмалы жоғары болуы
Интеллект ұғымы және дарындылық
Көп жағдайда ақыл-ой мүмкіндіктерінің біртұтас сипаттамасы интеллект сөзімен белгіленеді. Психологияда интеллект құрылымының күрделілігіне қатысты пікірталас бар: оның сапалық түрлері ажыратылып, құрамдас бөліктері нақтылануда. Соған қарамастан, бұл термин танымдық және шығармашылық мүмкіндіктер деңгейін сипаттауда маңызды.
Маңызды ескерту
Ақыл-ой дарындылығы интеллектпен толық тең емес. Дарындылық — жеке тұлғаның ерекше құрылымы; онда қабілеттермен бірге мотивация, құндылықтар және өзіндік бағыттылық та қамтылады.
Ч. Спирменнің идеясы
Ч. Спирмен ақыл-ой энергиясының жалпы факторы бар екенін көрсетті. Ол фактор түрлі іс-әрекеттерді табысты шешуге ықпал етеді.
Ақыл-ой дарындылығы бар балалардың 3 категориясы
Психологиядағы материалдар мұғалімдер мен тәрбиешілерге ақыл-ойға байланысты дарынды балалардың бірнеше типтік категориясын байқауға көмектеседі.
1-категория
Жоғары жалпы даму деңгейі
Бірдей жағдайдың өзінде ақыл-ой дамуы өте жоғары деңгейде көрінетін балалар. Көбіне мектепке дейінгі және бастауыш сынып жасында байқалады.
2-категория
Белгілі бір салаға айқын бейімділік
Математика немесе басқа ғылым саласында қабілет белгілері бар балалар. Мұндай ерекшелік көбіне жасөспірім кезеңде айқынырақ көрінеді.
3-категория
Потенциалды (жасырын) мүмкіндігі жоғары
Оқуда бірден табыс көрсете бермесе де, психикасының өзіндік ерекшелігімен, танымдық белсенділігімен, сирек ақыл-ой қорымен көзге түсетін балалар. Мұнда жасырын дарындылық туралы айтылады.
Дарындылықты сыныптастыру критерийлері
Ресейлік психологтардың (Ю.А. Бабаева, Д.Б. Богоявленская, А.В. Брушлинский, В.Н. Дружинин, И.И. Ильясов, Н.С. Лейтес, А.М. Шумакова, А.Н. Панов, И.В. Клиш, М.А. Холодная, В.Д. Шадриков, Н.Б. Шумакова, В.С. Юркевич және т.б.) еңбектерінде дарындылықты түсіндіру үшін жиі қолданылатын критерийлер ұсынылады.
1) Психика сферасы және іс-әрекет түрлері
Негізгі іс-әрекеттер қатарына практикалық, теориялық, оқу-танымдық, көркемдік-эстетикалық, ойын, спорттық-сауықтыру, коммуникативтік, рухани-бағалық түрлер жатады.
Практикалық
Кәсіптік дарындылық
Танымдық
Интеллектуалдық дарындылық
Көркемдік
Эстетикалық, музыкалық, хореографиялық, сценалық, әдеби-ақындық
Коммуникативтік
Лидерлік дарындылық
Рухани-бағалық
Адамдарға қызмет етуге бағдарланған дарындылық және т.б.
Бір іс-әрекет түрі басым болғанымен, кез келген дарындылықта басқа әрекет қырлары да қатар көрінуі мүмкін. Мысалы, суретші мен музыканттың қызметі көркемдік-эстетикалық болғанымен, онда танымдық, практикалық, коммуникативтік және рухани-бағалық компоненттер де болады.
2) Қалыптасу деңгейі: көкейтесті және потенциалды
Көкейтесті (актуалды) дарындылық
Жас ерекшелігі нормасына сай, нақты пән немесе іс-әрекет аумағында жоғары деңгейде орындалумен және баланың қол жеткізген нәтижелерімен сипатталады.
Көкейтесті дарынды балалардың ерекше тобы — талантты балалар. Олар әлеуметтік тұрғыдан маңызды, объективті талаптарға жауап беретін нәтижелер көрсетеді және көбіне сала мамандары (эксперттер) тарапынан бағаланады.
Потенциалды дарындылық
Жоғары жетістікке жеткізетін психикалық алғышарттары бар, бірақ қазіргі кезеңде әртүрлі себептерге байланысты толық көріне қоймаған мүмкіндік. Бұған қолайсыз отбасы жағдайы, білікті педагогтер мен тәлімгерлердің жетіспеуі және басқа факторлар әсер етуі ықтимал.
Потенциалды дарындылықты анықтау кезең-кезеңімен, кешенді диагностика арқылы жүргізіледі, өйткені әңгіме әлі толық қалыптаспаған қабілеттер туралы.
3) Көріну формасы: айқын және жасырын
Айқын дарындылық бала іс-әрекетінде қолайсыз жағдайларда да жеткілікті түрде анық көрінеді. Бұл жағдайда мұғалімге немесе тәлімгерге дарындылықты байқау және әрі қарайғы жұмыс бағдарламасын жоспарлау жеңілірек болады.
Жасырын дарындылық аз байқалуы мүмкін. Сол себепті дарынды балаларды анықтауда қателік кетуі ықтимал: бастапқыда «перспективасы жоқ» болып көрінген оқушы уақыт өте жоғары нәтижеге жетуі мүмкін. Мұндай тәуекелді азайту үшін кезеңді әрі кешенді диагностика қажет.
4) Қамту ауқымы: жалпы және арнайы
Бұл критерий бойынша дарындылықтың жалпы (ақыл-ой) және арнайы түрлері қайтадан нақтыланады: жалпы дарындылық түрлі әрекеттерде ортақ механизмдерге сүйенсе, арнайы дарындылық нақты бір салада ерекше психикалық қасиеттердің ашылуымен сипатталады (техника, музыка, сурет, әдебиет және т.б.).
5) Жас ерекшелігі: ерте және кешеуілдеген
Өмірлік тәжірибеде дарындылықтың ерте көрінуі жиі кездеседі және ол психикалық дамудың жылдамдығымен байланысты. Ерте дарындылықтың мысалы ретінде вундеркиндтер (таңқаларлық қабілеті бар балалар) аталады: олар мектепке дейінгі немесе мектеп жасында-ақ музыкада, суретте, ән айтуда және басқа салаларда жоғары табысқа жетуі мүмкін. Кейбірі ерте оқып-жазуды, санауды меңгереді.
Музыка
Дарындылық көбіне ертерек байқалады (көптеген музыканттардың өмірбаяны соны дәлелдейді).
Сурет өнері
Кей жағдайларда кейінірек байқалуы мүмкін.
Ғылымдағы ірі нәтижелер
Әдетте кешірек келеді: жаңалық үшін терең әрі кең білім қоры қажет.
Шығармашылық (креативтілік) және мотивация
Шығармашылық дарындылыққа қатысты ғалымдар пікірінде айырмашылық бар: біреулер оны бөлек түр ретінде арнайы атаудың қажеті жоқ деп есептейді, өйткені стандарттан тыс ойлайтын, дүниеге ерекше көзқарасы бар балалар әртүрлі салада кездеседі. Басқалары шығармашылықтың өзіндік көрінуі кейде бір ғана сферада айқын байқалатынын атап өтеді.
Дарындылық тек қабілет емес
Көп көзқарас бойынша дарындылық — жоғары деңгейдегі қабілеттер кешені ғана емес, сонымен қатар баланың мотивациясын, іске қызығушылығын, мақсат пен мотивтердің әрекет барысына ықпалын да қамтиды. Адам өз жұмысын шын ниетпен орындағанда, іс-әрекет барысында туатын жаңа ойлар мен шешімдерді жүзеге асырады. Іс-әрекеттің бала бастамасымен дамуының өзі — шығармашылықтың маңызды белгісі.
Бұл түсініктің практикалық маңызы зор: дарынды балалармен жұмыста ішкі мотивацияны қалыптастыру, жеке тұлға бағыттылығы мен құндылық жүйесін дамыту үшін жағдай жасау қажет. Мұның бәрі тұлғаның рухани қалыптасуына негіз болады.
Дарындылық көрінісінің психологиялық деңгейлері
Шығармашылықта психикалық процестер (ойлау, ес, қиял, эмоциялар), психикалық күйлер (құмарлық, зерігу және т.б.), сондай-ақ индивидтің тұлғалық қасиеттері көрінеді. Кейбір авторлардың пайымдауынша, бұл дарындылық типологиясында әлеуметтік өлшемдермен қатар, психологиялық критерийлерді де нақтылауға мүмкіндік береді.
1) Процесс ретінде
Кейде эпизодтық түрде пайда болады да, белгілі индивидтің тұлғалық дамуына айтарлықтай ықпал етпеуі мүмкін.
2) Күй ретінде
Уайымдау мен өзін-өзі бағалауға қатысты ситуацияларды іздеу және қалыптастыру ретінде көрінеді. Алайда ол адамның өміріндегі жалғыз мән-мағынаға айналмауы мүмкін.
3) Тұлғалық сипаттама ретінде
Шығармашылық акт кез келген жағдайда өмір сүру қажеттілігіне айналып, адамның өмірінің мән-мағынасы ретінде орнығады; әсіресе тұлға үшін маңызды іс-әрекетте айқын көрінеді.
Осыған сәйкес: эпизодтық, ситуативті, тұрақты топтар
Келтірілген ерекшеліктерге сүйене отырып, балалардағы дарындылық көріністерін шартты түрде үш топқа бөлуге болады: эпизодтық, ситуативті және тұрақты.
Бұл типология оқу процесін индивидуализациялау мен дифференциациялауда, сондай-ақ үлгілі технологияларды бейімдеуде және психологиялық диагностика жүргізуде бағдар береді.
Шетелдік көзқарастардағы дарындылық түрлері
Әдебиеттерде басқа да ұстанымдар кездеседі. Кейбір шетелдік зерттеушілер дарындылықтың мына түрлерін бөледі:
- Интеллектуалдық (оның бір қыры — академиялық)
- Көркемдік және шығармашылық (креативтілік)
- Көшбасшылық немесе әлеуметтік
- Психомоторлық (спорттық)
Қорытынды идея
Шығармашылықты дарындылықтың дербес түрі ретінде бөлу қажет емес дейтін пікірлер де бар. Бұл жағдайда шығармашылық — тек «жоғары деңгей» емес, сонымен қатар қабілеттердің өзгеруі мен дамуының ерекшелігі ретінде қарастырылады. Ал дарындылықпен жұмыста ең шешуші бағыттардың бірі — баланың ішкі мотивациясын, қызығушылығын және құндылық бағдарларын қолдау.