Айғыржол тауы жолы
Қаратау: тарихи-географиялық кеңістік және керуен жолдарының тоғысы
Оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында Арыс, Теріс өзендерінен басталып, солтүстік-батысында Жалғызағаштың бұлағына дейін шамамен 400 км-ге созылатын Қаратау — шаруашылықтың екі түрі қатар дамыған тарихи-географиялық аудан. Ежелгі және ортағасырлық қалалар, елді мекендер мен асулар арқылы өткен керуен жолдары Қаратауды Ұлы Жібек жолы кеңістігінің маңызды буынына айналдырды.
Қаратау арқылы өткен жолдар, әсіресе Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағы — Шаш–Түрік бағыты (бұдан әрі Түрік жолы) және одан тарайтын тармақтар, бірқатар зерттеушілердің еңбектерінде қарастырылған. Түрік жолының Қазақстан аумағындағы бөлігі мен Оңтүстік Қазақстанның ортағасырлық керуен бағыттары, сондай-ақ Қаратау мен Шу–Талас өңірлерінің жолдары жөніндегі деректер арнайы зерттеулерде жүйеленген.
Жазба деректер: Сюань Цзянь және Ибн Хордадбех
Сюань Цзянь (629 ж.)
Қаратаудың оңтүстік және оңтүстік-шығыс сілемдері арқылы өткен Түрік жолы туралы дерек Қытай саяхатшысы Сюань Цзянь жазбаларында ұшырасады. Ол 629 жылы Тараз қаласынан шығып, оңтүстік-батысқа қарай 200 ли жүріп Ақ өзендегі қалаға (Испиджабқа) жеткенін айтады. Алайда осы аралықтағы нақты бағыт пен жол бойындағы елді мекендер туралы мәліметтер толық берілмеген.
Ибн Хордадбех (ІХ ғ.)
Түрік жолының Қаратау сілемдері арқылы өткен бөлігі туралы алғашқы жүйелі жазба деректердің бірі ІХ ғасыр авторы Ибн Хордадбехте келтіріледі. Ол Испиджабтан Таразға дейінгі аралықтағы бекеттер мен қашықтықтарды фарсахпен өлшеп көрсетеді: Испиджабтан Шарабқа дейін 4 фарсах, Бадухкатқа 5, Тамтаджға 4, Абарджаджға 4, өзендегі бекетке 6, өзен өткелінен Жувикатқа 5, Таразға 3 фарсах.
Бұл тізімдегі қала атауларын нақты археологиялық нысандармен сәйкестендіруде түрлі пікірлер бар. Дегенмен зерттеушілер Түрік жолының Испиджаб–Тараз аралығында Төрткүлтөбе, Азаттық, Құланауыз төрткүлі, Шақпақ, Бурнооктябрь, Бектөбе сияқты нүктелер арқылы өткенін жалпы түрде мойындайды.
Археологиялық жаңалықтар: бағыттар мен тармақтар
ХХ ғасырдың 90-жылдары, сондай-ақ 2002–2004 және 2006 жылдары жүргізілген археологиялық зерттеулер Түрік жолының Испиджаб–Тараз аралығындағы Күйік және Маймақ бағыттарын, Хан өткелі тармағын, Қаратау арқылы оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа өтетін Көсегенің көкжоны мен Ұлы жол жүйесін, сондай-ақ Қаратауды кесіп өтетін Қарқаралы, Уванас, Жетіқоңыр жолдары және Сарысу жолының Нәнсай тармағына қатысты жаңа деректерді толықтырды.
Күйік бағыты
Испиджабтан шыққан Түрік жолының Күйік бағыты Қобалбұлақ, Машат өткеліндегі елді мекен, Төрткүлтөбе, Азаттық қалалары, Қызыл бел мен Құлан асулары, Құланауыз және Адыраспан төрткүлдері, Бурнооктябрь қаласы, Күйік асуы, Бектөбе қаласы арқылы Таразға жеткен.
Осы бағыттың бір тармағы Қобалбұлақ пен Қарабұлақтағы елді мекендер, Мақталы, Керейт қалалары арқылы өтіп, Балықты өзеніне жеткенде негізгі бағытқа Төрткүлтөбе маңында қосылған.
Маймақ бағыты
Азаттық қаласынан шығысқа қарай жүрген Маймақ бағыты Шақпақбаба қаласы мен төрткүлі, Күлтөбе, Нанжер төрткүлдері, Мыңбұлақ, Ұзынбұлақ, Көкбұлақ төрткүлдері, Ақтөбе қаласы, Қасқыртөбе елді мекені, Маймақ шатқалы арқылы өтіп, одан әрі Қаратау, Күзембайтөбе, Жуантөбе елді мекендері арқылы Таразға жеткен.
Бұл бағытпен 629 жылы Тараздан батысқа қарай жүрген Сюань Цзянь Ақ өзендегі қалаға (Испиджабқа) жеткен болуы ықтимал.
Хан өткелі тармағы
Испиджабтан шығысқа қарай жүрген Хан өткелі тармағы Қостөбе мен Төрткүлтөбе елді мекендері арқылы Ақсу өзеніндегі Хан өткел көпірінен өтіп, Төрткүл, Иірсу қаласы, Жамбасбастау төрткүлі арқылы Бораншы асуынан асқан. Кейін Күмісбастау маңы арқылы Шахпақбаба, Тақиялытөбе нүктелерін басып, Шақпақ төрткүліне жеткенде Маймақ бағытына қосылған.
Бұл тармақпен керуендер, негізінен, жылдың жылы мезгілінде ғана жүрген.
Сырдария бойымен тараған бағыттар
Түрік жолынан тарайтын керуен бағыттарының бірі Сырдарияның сол жағасымен жүрген. Бұл жол Сейіттөбе, Ұзыната, Сүткент, Байырқұм, Оқсыз, Артықата, Бұзық, Қаратөбе, Келінтөбе, Өзгент, Балапантөбе, Асанас қалалары арқылы өткен.
Түйісу нүктелері және халықаралық байланыс
Оқсыз қаласында бұл бағытты Қызылқұм арқылы Хорезмге, Үргенішке, одан әрі Еділ бойына және Кавказға өтетін керуен жолы кесіп өткен. Сонымен бірге Испиджабтан батысқа қарай Арсубаникет арқылы шығып, Сырдарияның оң жағасымен Отырар, Түркістан, Шауғар, Сауран, Ақтөбе, Ордакент, Сығанақ, Бестам, Нәнсай қалалары арқылы төменгі ағысқа, әрі қарай Жайық пен Еділ өзендеріне жалғасатын ірі бағыт болған.
Қаратау үстіртімен өтетін арқа жолдар: Көсегенің көкжоны және Ұлы жол
Көсегенің көкжоны
Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылатын, теңіз деңгейінен 1000–1500 м биіктіктегі жота үстімен өткен бұл жол Теріс өзеніндегі өткелдің сол жағында орналасқан ортағасырлық Ақтөбе қаласынан басталған. Ол Қаратаудың күнгейі мен теріскейін жалғайтын көптеген асу мен шатқал жолдарын кесіп өтеді: Теріс, Үлкен сай, Жосалы, Саясу, Белбұлақ, Тікасу, Үлкен арбатас, Арбатас, Кіші Тамды, Қарашасай, Қарашат, Бесағаш, Бала шабақты, Теспе, Байжансай, Арыстанды және басқалары.
Арыстанды өзенінің жоғарғы ағысына жеткенде жол екіге бөлінген: негізгі бағыты Үшбас төрткүлі мен елді мекені, Бабаата арқылы Шолаққорғанға жетіп, теріскей жолдарымен түйіссе, екінші тармағы Есіктас тауының солтүстік беткейімен өтіп, Қарасуға жеткенде Испиджаб–Шаян–Шолаққорған бағытын кесіп өтіп, Ұлы жолға қосылған.
Ұлы жол
Есіктас тауынан басталған Ұлы жол Қаратаудың күнгей беткейіндегі Қайнарбұлақ, Көкбұлақ арқылы өтіп, Ойық өзеніне, Құсата мен Ішкент қалаларына, Шаштөбе елді мекеніне, одан әрі Өгізтау қаласына жеткен. Кейін солтүстік-батысқа қарай тауаралық жазықпен жүріп Көксарай мен Үш өзенді кесіп өтіп, Егізқараға шығып, Өгізмүйіс тауын айнала өтіп, Арыстанды өзенінің төменгі ағысына, Мыңбұлақ шатқалына, Диірментау арқылы Жалғызағаштың бұлағына жеткенде Қаратаудың батыс шетіне шыққан да, ары қарай Дариялы тақырға өткен.
Негізгі ерекшелік: Ұлы жол бойында ірі өзен де, биік асу да жоқ; жол көбіне тауалды және тауаралық жазықтармен өткен. Осы аралықта ол Қаратаудың күнгейі мен теріскейін жалғайтын Шаян, Шылбыр, Тұрлан, Хантағы, Біресек, Байылдыр, Бәжі, Ран, Айғыржол тауы, Жайылма, Күрден, Ақсүмбе, Дарбаза бағыттарын және батыстан айналатын Сарысу жолының Нәнсай тармағын кесіп өткен.
Халық жадындағы аңыздар және көші-қон ізі
Жазба деректерде Көсегенің көкжоны мен Ұлы жол туралы мәліметтер ұшыраса бермейді. Алайда халық жадында сақталған аңыздарға қарағанда, бұл жолдар қазаққа ежелден таныс болған. Аңыздарда Дари патшаның Сырдан өтіп сақ даласына кірген тұсы, Ескендір Зұлқарнайынның Сырдан өтпек әрекеті, сондай-ақ жоңғар шапқыншылығы кезіндегі көші-қон оқиғалары осы кеңістікпен байланыстырылып айтылады.
Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.
Туған жерден айырылған жаман екен,
Мөлтілдеп екі көзден жас келеді.
Бұл шумақта Қаратау үстімен, бәлкім, Көсегенің көкжоны арқылы үдере көшкен ел бейнесі сақталған болуы мүмкін.
Тараз: торап қала және солтүстік бағыттар
Ежелгі Тараз — Түрік жолындағы аса ірі саяси, сауда және қолөнер орталығы. Бірнеше керуен жолы тоғысқан бұл қаладан әр тарапқа тараған бағыттар жөнінде де жазба деректер сақталған. Тараздан шығып Қаратаудың теріскей бетімен солтүстік-батысқа қарай жүрген жол бойында Адахкет, Дех Нуджикес, Кенжек-сеңір, Будух, Яганкет, Барукет, Баладж, Кинкет сияқты қалалар аталады.
Кевакет мәселесі және сәйкестендіру
Тараздан шығатын солтүстік бағыттарды нақтылау үшін деректерде айтылатын Кевакет (Кевакиб) деген нүктенің орнын айқындау маңызды. Тамин ибн Бахр Тараздан Кевакеттегі екі елді мекенге дейін 7 фарсах екенін, ал сол жерден қимақ патшалығына дейін салт атты үшін 80 күндік жол екенін жазады.
Кевакетке байланысты әртүрлі баламалар ұсынылғанымен, Тараздан солтүстіктегі Қарбақыр мен Құмбел ескі өзектері арасындағы алқаппен байланыстыру және сол маңдағы іргелес жатқан Қаратөрткүл (VII–XIV ғғ.) мен Қоңырбайтөбе (VIII–XIII ғғ.) қалаларын Дех Нуджикес пен Адахкетпен баламалау қисындырақ деп қарастыруға негіз бар.
Кенжек-сеңір және Талас алқабы
Махмұт Қашғари Кенжек-сеңірді Таразға жақын, қыпшақ шекарасындағы шаһар деп көрсетеді. Рашид ад-дин дерегі бойынша 1269 жылы Талас пен Кенжектің шалғынында Шыңғыс хан мұрагерлері құрылтай өткізген.
Тараздан шамамен 90 км солтүстікте орналасқан Шаруашылық қаласын тарихи Кенжек-сеңірмен байланыстыру ұсыныстары бар. Таластың осы маңындағы кең арналы бөлігінің «кең жиек» атауымен ұштасуы мұндай сәйкестендіруді қисынды етеді.
Бурух, Яганкет, Кинкет: атаулар ізі және бағыт логикасы
Әл-Мукаддаси тізімдерінде Баладж, Барукет, Бурух, Яганкет сияқты қалалар аталады. Кейбір атаулар Қаратаудың күнгейі мен теріскейіндегі нақты нысандармен баламаланып жүр, ал кейбірі ұзақ уақыт нақтыланбаған.
Бурух пен Яганкет туралы сипаттама
Жазба деректерде Бурух «ескі, үлкен, мешіті базарда» деп, ал Яганкет «үлкен, көрікті қала» деп суреттеледі. Тараздан 30 км солтүстік-батыста орналасқан Қаракемер және Бектөбе қалаларының Үлкен Бурыл (Бурул) тауына жақын орналасуы және атау ұқсастығы ескеріле отырып, Қаракемерді Бурухпен, ал Бектөбені Яганкетпен байланыстыруға негіз бар.
Кинкет және Рубрук дерегі
1253 жылы Қаратаудың теріскейі арқылы өткен Гийом де Рубрук биік тауларды, суарылған өңделген жазықты, тауға жақын елді мекендерді сипаттайды. Кинкет қаласын әртүрліше түсіндірулер кездеседі. Кинкетті Құмкентпен, ал келесі күні жеткен тауға жақын белгісіз елді мекенді Саудакентпен байланыстыру бағыттық және қашықтық логикасымен үйлеседі: Құмкент пен Саудакенттің арасы шамамен 25 км, яғни бір күндік жол.
Гетум бағыты және Телікөл (Ақсүмбе) жолы
Қаратаудың теріскейі мен күнгейіндегі, сондай-ақ Сырдарияның орта ағысындағы жолдар мен қалалар туралы маңызды мәліметтер Кіші Армения патшасы Гетум дерегінде сақталған. 1255 жылы Тараздан шыққан Гетум теріскейдегі бірқатар елді мекендер арқылы өтіп, күнгейдегі Сығанақ пен аса ірі Сауранға, одан әрі Отырар арқылы Самарқанға барғаны айтылады. Бұл бағытты жергілікті топографиямен сәйкестендіруде зерттеушілер арасында әртүрлі нұсқалар ұсынылған.
Телікөл жолы: халық атауы сақтаған бағдар
Тараздан солтүстік-батысқа қарай Қаратаудың теріскейіндегі тауалды жазығымен жүрген керуен жолын халық Телкөл немесе Ақсүмбе жолы (бұдан әрі Телікөл жолы) деп атайды. Бұл бағыт Бектөбе (Яганкет) және Қаракемер (Бурух) арқылы Тамдыға, одан әрі Саудакентке өткен.
Жолдың бір тармағы Бектөбе не Қаракемерден оңтүстік-батысқа бұрылып, Қарақұм шатқалы арқылы Билікөл маңындағы ортағасырлық нысандарға, әрі қарай Қаратаудың күнгейіне асатын Жосалы, Саясу, Бекбұлақ, Тікасу асуларына ұласқан.
Шолаққорған–Созақ–Ақсүмбе–Телікөл түйіні
Шолаққорғаннан солтүстік-батысқа жүрген жол Созақ пен Ақсүмбе қалалары арқылы өтіп, Дәуіт тауының шығыс жағымен Сарысу өзенінің төменгі ағысына жақын Телікөлге жеткенде Шу және Сарысу керуен жолдарымен қосылған. Ал Шолаққорғаннан Бабаата арқылы Үлкен Ақтау мен Ақтау аралық жазықтарын басып, Маймақ шатқалына өтетін тармақ Маймақ жолы деп аталған.
Қаратауды кесіп өтетін магистральдар: Қарқаралы, Уванас, Жетіқоңыр
Қаратауды солтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа және оңтүстікке қарай кесіп өтетін Қарқаралы, Уванас, Жетіқоңыр бағыттарының негізгі сұлбасын Ә.Х. Марғұлан сипаттаған. Бұл жолдар Сыр бойындағы қалаларды Орталық Қазақстан өңірлерімен жалғаған кең ауқымды қатынас жүйесінің өзегін құрайды.
Қарқаралы жолы (Отырар–Ясы–Шаға–Құмкент)
Сырдарияның оң жағасындағы керуен жолындағы Отырардан шыққан Қарқаралы жолы Ясыға (Түркістанға) келген соң солтүстік-шығысқа бұрылып, Шаға қаласына, Көкқиясай өзенін бойлай, Қаракөл шатқалындағы елді мекендерге, Бабаата мен Ақтөбе қалаларына өткен. Одан әрі Үшбас өзенін жағалап (Қызылкөлді шығыс жағынан айналып), Қызылкөлтөбеге (VI–X ғғ.) және Құмкентке бағыт алған.
Құмкенттен солтүстік-шығысқа тартылған жол Қосмая, Казоты, Нарөлген, Үлкен көл шатқалдары арқылы Айгене шатқалына шығып, кейін Мойынқұмды кесіп өтіп Шу өзенінің төменгі ағысындағы Қазыққаққан маңында Шу жолын қиып, Қызылжайма өткеліне жеткен.
Қорытынды түйін
Қаратау кеңістігі — Түрік жолының негізгі арнасы ғана емес, Сырдария бойы, Шу–Талас алабы және Орталық Қазақстанға өтетін қақпа рөлін атқарған көпқабатты жолдар жүйесі. Жазба деректер, археологиялық олжалар және жер-су атауларының сақталған іздері бұл өңірдің ортағасырлық қатынас географиясын қайта құруға мүмкіндік береді.