Құтты білік
Құтадғұ білік: түркі өркениетінің мәңгілік мұрасы
ІХ ғасырдан бастап Түркістанның батысы мен шығысында ықпалды мемлекет құрған Қарахандар әулетінің (841–1212) дәуірі бізге Жүсіп Хас Хажибтің «Құтадғұ білік» атты өлмес мұрасын жеткізді. Бұл еңбек — адамзат өркениетінің асыл қазынасына айналған, ғылыми ой мен ақындық шеберлікті тоғыстырған бірегей классикалық туынды.
Мұндай көлемді әрі терең шығарманың дүниеге келуі — белгілі бір тарихи-әлеуметтік ортаның, қоғамдық-саяси заңдылықтардың және қалыптасқан әдеби-мәдени дәстүрдің жемісі. «Құтадғұ білік» сол кезеңнің өзінде-ақ тарихи-идеологиялық, психологиялық-педагогикалық және көркемдік-эстетикалық таным мектебі болғанын аңғартады.
Неге бұл шығарма ерекше?
Орта Азия мен Қазақстан аумағында жазылған еңбектер туралы көне сипаттамалар мен библиографиялық тізімдерде «Құтадғұ біліктің» аты жиі кездесе бермейді. Мәселен, Әбу Сеит Сәмәдидің «Китәб әл-әнсәб» еңбегінде дәуіріндегі көптеген ұсақ авторлар туралы ұзақ мәлімет берілгенімен, Жүсіп Баласағұнидың бұл дастаны жайлы дерек келтірілмейді. Соған қарамастан, дастанның толық күйінде бүгінге жетуі — айрықша құбылыс.
Жүсіп Баласағұнидың өмірі, қызметі, мақсаты мен жас шамасы туралы нақты деректердің дені шығарманың өз мәтінінен ғана ұшырасады. Дастанның қоғамдағы орны, мұраты мен тілі де — автордың тікелей пайымдары арқылы көрінеді.
Жүсіп Баласағұни: ақын, ойшыл, энциклопедист
Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни — ХІ ғасырдағы аса көрнекті ақын, күллі шығысқа мәлім данышпан ойшыл, энциклопедист ғалым әрі қоғам қайраткері. Ол табиғаттану, математика, астрономия, тарих, араб-парсы тілдері секілді көптеген ғылым салаларын терең меңгерген ғұлама ретінде танылған.
Дегенмен оның есімін әлемдік әдебиет тарихында өшпестей қалдырған бірегей мұрасы — «Құтадғұ білік» дастаны. Бұл шығарма түркі халықтарының орта ғасырдағы тарихы, қоғамдық-саяси өмірі, ғылымы, әдебиеті мен мәдениеті, әдет-ғұрпы мен наным-сенімі туралы мол дерек беретін көркем туынды.
Ұлы Хас Хажиб туралы түсінік
Дастанда ақын «қандай адам Ұлы Хас Хажиб бола алады?» деген сауал қойып, оған егжей-тегжей жауап береді. Ұлы Хас Хажиб — әмірші-патшаның «көрер көзі, естір құлағы»: ол мемлекет заңдары мен елдің әдет-ғұрпының дұрыс орындалуын қадағалайды.
Сонымен бірге ол уәзір-қазына ісін жүргізушілердің, сарай қызметкерлері мен қолөнершілердің қызметін реттейді, елшілерді қабылдап-шығарып салады, ресми салтанаттардың тәртіпке сай өтуін бақылайды, кедейлер мен жетім-жесірлердің арызын тыңдап, билеушіге жеткізіп отыруы тиіс.
Тіл мәселесі және «бограхан тілі»
Жүсіп Баласағұни бұл еңбекті түркі тілінде жазғанын айқын атап өтеді: арабша және парсыша кітаптар көп болғанымен, бұл — «біздің тіліміздегі» тұңғыш даналық жинағы. Қарасөзбен жазылған кіріспеде де: «Түркістан халықтары арасында түркі сөздерімен, бограхан тілінде жазылған бұдан артық кітап жоқ» деген пікір айтылады.
Қарахан мемлекеті дәуірінде кең тараған жазба-әдеби тіл кейде «бограхан тілі» деп те аталған. Дастанның тілін қазіргі түркі тілдерінің қай тобына жатқызу жөнінде түркологияда әртүрлі пікір бар: бір зерттеушілер көне ұйғыр, енді біреулер қарлұқ немесе қарлұқ-қыпшақ сипатын алға тартады. Дегенмен шығарма Қарахан мемлекетінің кең аумағындағы түркі тайпаларына ортақ, бәріне түсінікті тілдік негізде жазылғаны анық.
Үш қолжазба нұсқа: дастанның бүгінге жету жолы
Вена (Герат) нұсқасы
1439 жылы Гератта ұйғыр әрпімен көшірілген. Көшірмеші — Хасан Қара Сеиіл. Кейін қолжазба Түркияға жетіп, 1474 жылы Стамбулға әкетіледі. 1796 жылы Иосиф фон Хаммер–Пургшталь сатып алып, Венадағы корольдік кітапханаға тапсырады. Осыған байланысты «Вена нұсқасы» аталады.
Каир нұсқасы
Араб әрпімен көшірілген. 1896 жылы Каирдегі сирек қолжазбалар қорынан неміс ғалымы Б. Мориц тапқан. В.В. Радлов Петербургтегі Азия музейі үшін көшірме жасатқан. Қазіргі таңда қолжазба Ресей Ғылым академиясының Шығыстану институтында сақтаулы.
Наманган нұсқасы
1913 жылы А.В. Валидов Наманганнан тапқан. Араб әрпімен көшірілген ең толық нұсқа ретінде бағаланады. Өзбекстан Ғылым академиясы Әбу Райхан әл-Бируни атындағы Шығыстану институтында сақталған. Каюм Каримов осы нұсқа бойынша ұзақ жыл зерттеп, 1971 жылы қазіргі өзбек графикасына түсірілген ғылыми басылымын ұсынды.
Үш қолжазбаның әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар. Сондықтан зерттеушілер нұсқаларды өзара салыстыра отырып, ғылыми негізделген толық мәтін жасауға көп еңбек сіңірді.
Зерттелуі мен аудармалары
Еуропа және Ресей шығыстану дәстүрі
«Құтадғұ білік» туралы баспасөзде алғаш хабар беріп, нұсқаның бір бөлігін 1823 жылы Азия журналында жариялаған — француз ғалымы Жауберт Амадес. Кейін венгр ғалымы Герман Вамбери бірнеше тарауын транскрипциялап, неміс тіліне аударып, түсіндірмелі сөздік жасап, 1870 жылы жеке кітап етіп шығарды.
Дастанды кең көлемде зерттеп, аудару және баспаға дайындау ісін ұзақ жыл жүйелі жүргізген академик В.В. Радлов болды. Ол бұл жұмыспен 1890–1910 жылдары айналысып, тарауларын неміс тіліне аударып жариялай бастады. Кейін Каир нұсқасының табылуына байланысты жұмысты уақытша тоқтатып, алдымен жаңа қолжазбаның ерекшелігін анықтауды мақсат етті.
Түркі дүниесіндегі зерттеулер
Қазақ ақыны әрі зерттеуші Асқар Егеубаев «Құтадғұ біліктің» қазақ әдебиетінің қалыптасуына идеялық-көркемдік ықпалын зерттеп, дастанның түпнұсқаға жақын поэтикалық аудармасын жасады.
Орыс тіліне үзінділерді бірнеше рет С.Е. Малов аударған. 1983 жылы С.И. Иванов дастанның толық мәтінін орыс тіліне аударып шығарды. Жекелеген бәйіттердің академиялық басылымдары А.И. Кононов пен С.И. Ивановтың редакциялауымен жарық көрді.
1970 жылы Ленинградта өткен IV түркологиялық конференцияда бұл ескерткішті терең зерттеу ауқымын кеңейту қажеттігі атап өтілді.
Философиялық және мәдени маңызы
«Құтадғұ білік» — сол дәуірдің ресми әдеби тілі болған араб тілінде емес, түркі тілінде жазылған алғашқы энциклопедиялық сипаттағы ірі еңбек. Бұл — автордың ана тілге сүйіспеншілігін, өз халқының шынайы өкілі болғанын танытады. Кей зерттеушілер еңбектің түркі тілінде жазылуын Қарахан билігіне қараған көшпелі ортаға түсініктірек болу қажеттілігімен де байланыстырады.
Сонымен қатар дастан тек саяси трактатпен шектелмейді: ол сол ғасырдағы ғылым мен мәдениеттің даму деңгейін, адамның құқықтық-этикалық түсініктерін, өмірге философиялық көзқарасты кең қамтиды. Зерттеулер ұзақ уақыт тарихи-филологиялық арнада жүргізілгенімен, еңбекті философиялық тұрғыдан тереңірек талдаудың өзектілігі жиі атап көрсетілді.
Мұсылмандық идеология және түркі тіліндегі дәстүр
Бірқатар ғалымдар дастанның философиялық негізінде мұсылмандық элементтер орныққанын айтады. А.И. Кононовтың пайымдауынша, «Құтадғұ білік» — ерте түркі тілінде жазылған шығармалардың ішінде мұсылман идеологиясына негізделіп, оны уағыздаған алғашқы ірі туындылардың бірі.
Қорытынды
Жүсіп Баласағұнидың «Құтадғұ білігін» жан-жақты зерттеу — бүгінгі күннің келелі міндеті. Бұл еңбек орта ғасырлық түркі мәдениетін тануға ғана емес, оны шығыс мәдени-ой дәстүрімен салыстыра зерделеуге де кең жол ашады.
Әдебиеттер
- Баласағұн Жүсіп. Құтты білік. Алматы, 1986.
- Егеубаев А. Жүсіп Баласағұн. Құтты білік. Жұлдыз, 1996, №3.
- Егеубаев А. Жүсіп Баласағұн. Құтты білік. Алматы: Ана тілі, 1995.
- ІХ–ХVІІІ ғасырлардағы қазақ ақын-жырауларының шығармалар жинағы. Алматы, 1971.
- Қазақстанның ХІ–ХV ғасырлардағы тарихының жаңа материалдары. Алматы: Рауан, 1960.