Бихевиоризм туралы қазақша реферат
Бихевиоризмнің пайда болуы: санадан мінез-құлыққа бетбұрыс
Ғылым тарихы XX ғасырдың басында психологияда маңызды бетбұрыстың болғанын көрсетеді: зерттеу объектісі ретінде сана емес, адамның мінез-құлқы алдыңғы орынға шықты. Бұл бағыт АҚШ-та ерекше қарқынмен дамыды. Л.И. Анцыферованың пайымдауынша, интроспективтік әдіске сүйенген психология капитализмнің жылдам дамуы туғызған тәжірибелік міндеттер алдында дәрменсіз болып қалды. Қоғамға адамның дағдылы әрекетін қажетті бағытқа қарай өзгертуге және бақылауға көмектесетін, нақты мәселелерді шешетін психология қажет болды.
Әлеуметтік сұраныс және философиялық негіз
Осы жағдайда бихевиоризммен үйлесетін философиялық платформа ретінде прагматизм қалыптасты. Бихевиоризм прагматикалық бағдарымен және тез дамыған капиталистік экономиканың сұраныстарымен тығыз байланысты болды.
Дж. Уотсон және «бихевиористік революция»
Американдық психолог Джон Уотсон (1873–1958) 1913 жылы психологияны сана туралы ілімдердің орны жоқ, мінез-құлық туралы ғылым ретінде қарастыруды ұсынды. Ол психологиядағы зерттеудің тақырыбы мен әдісі бұрын қате түсіндірілді деп есептеп, сананы емес мінез-құлықты зерттеуді, ал интроспекция сияқты субъективтік тәсілдің орнына объективтік әдістерді қолдануды қажет деп жариялады. Батыс психологтары бұл өзгерісті «бихевиористік революцияның» басталуы ретінде бағалады.
Мақсат
Психологияны мінез-құлықты басқаратын және болжайтын ғылымға айналдыру.
Негізгі схема
Ағзаның ортаға қатынасы ынта–реакция (S–R) формуласы арқылы түсіндірілді.
Уотсонның радикалды тұжырымы
Уотсон адамның мінез-құлқында туа біткен ештеңе жоқ, кез келген көрініс сыртқы ынталандырудың өнімі деп санады. Бұл көзқарас мінез-құлық ұғымына біржақты мағына беріп, психологияны «психикасыз психологияға» айналдыруға жақындатты.
1925 жыл: мінез-құлықты «құрастыру» идеясы және оның сыналуы
Уотсонның 1925 жылы шыққан «Бихевиоризм» еңбегіндегі негізгі ой мынаған саяды: сыртқы тітіркендіргіштерге әсер ете отырып, кез келген мінез-құлқы бар адамды қалыптастыруға болады. Бұл жерде адамның өзіндік ерекшеліктері ғана емес, туа біткен сенімдері, қатынастары мен көзқарастары да жоққа шығарылды.
Антигумандық қыры
Бағдарлама адамның даралығын елемегендіктен, оны антигумандық деп бағалауға негіз бар: тұлғаның ішкі дүниесі, мағынасы мен таңдауы сыртқы әсердің көлеңкесінде қалды.
1930-жылдар: дағдарыс және мотивацияны есепке алу
1930-жылдары бихевиоризм идеялары әлсірей бастады. АҚШ-та жаңа экономикалық дағдарыс өршіп, жұмыссыздық пен қайыршылық күшейді. Мұндай жағдайда әлеуметтік ортаны және адамның оған қатынасын есепке алу қажеттілігі айқындалды: тек сыртқы реакцияны ғана емес, мотивтерді, көңіл-күйді, көзқарастарды түсіндіру маңызды болды.
Р. Вудвортс және «аралық буын»
Американдық психолог Роберт Вудвортс (1869–1962) адамның әрекетін басқару көбіне оның тілектерін басқарумен байланысты екенін атап өтті. Ол мотивация туралы ілімді дамыта отырып, бихевиоризмнің S–R схемасын кеңейтіп, оған аралық бөлім ретінде ағзаны және оның бағыттылықтарын енгізді. Осылайша қатаң бихевиоризмнің орны шайқалып, мінез-құлық психологиясын қайта құру басталды.
Необихевиоризм: Толмен, Халл және «уақытша-айнымалылар»
Мінез-құлық психологиясын қайта құру ісін Эдвард Толмен мен Кларк Халл жалғастырып, жаңа бағыт необихевиоризм деп аталды. Бұл ғалымдар дәстүрлі психологиялық ұғымдарды (мысалы, бейне, мотив және т.б.) психологиядан мүлде алып тастау мүмкін емес деп санады: олар ынта мен реакцияның арасында белгілі бір түрде қатысады деп болжады.
Уақытша-айнымалылар ұғымы
Осы мақсатпен «уақытша-айнымалылар» түсінігі енгізілді: бұл тікелей ынталандырулар мен жауапты мінез-құлықтың арасында орналасатын танымдық және себептік факторлардың жиынтығы ретінде қарастырылды.
Дегенмен, бұл ұғымдар да адамның үйренуінің психологиялық механизмдерін толық түсіндіре алмады. Бихевиоризм психологияны ағзаның мінез-құлқы туралы табиғи ғылымға айналдырғысы келгенімен, оның бастапқы схемаларында ағзаның ішкі ұйымдасуы жеткілікті дәрежеде орын алмады.
Қорытынды сын: әдіснамалық әлсіздік
Бихевиоризм мен необихевиоризмнің әртүрлі нұсқаларына ортақ негізгі қателік — олардың әдіснамалық негізінде жатқан адамның мінез-құлқын өмір лабиринтіндегі механикалық детерминацияға теңестіретін механистік философия және позитивизм. Нәтижелер бұл екі әдіснамалық көзқарастың тұрақсыз екенін көрсетті: адам әрекетін түсіндіру үшін сыртқы әсерлерді ғана емес, ішкі мазмұнды, мағынаны және әлеуметтік контексті де ескеру қажет болды.