Қазақша рефераттар

Социометрия туралы қазақша реферат

Социометрия: кіші топтағы қарым-қатынасты өлшеу әдісі

Социометрия — кіші топтардағы әлеуметтік құбылыстарды зерттеуде кең қолданылатын әдістердің бірі. Бұл тәсіл топ мүшелері арасындағы ұнату, селқостық немесе қабылдамау сияқты тұлғааралық қатынастарды сандық тұрғыдан өлшеуге мүмкіндік береді.

Терминнің шығу тегі: латын тіліндегі socius (дос, серіктес) және metrum (өлшеу) сөздерінен құралады.

Бұл термин XIX ғасырдың соңына қарай топ ішіндегі ықпалды және өзара таңдауларды зерттеу мақсатында әлеуметтанушы әрі психолог Якоб (Джекоб) Морено еңбектерінде алғаш рет жүйелі түрде қолданылды.

Неліктен социометрия маңызды?

  • Өнімділікті арттыру

    Топ ішіндегі үйлесімді байланыстарды анықтап, бірлескен жұмысты тиімді ұйымдастыруға көмектеседі.

  • Қақтығыстарды азайту

    Қай жерде қабылдамау немесе жасырын шиеленіс бар екенін көрсетіп, алдын алу шараларын жоспарлауға мүмкіндік береді.

  • Топтық шешімдерді жеңілдету

    Қарым-қатынас құрылымын көрнекі етіп, келісімге келу жолдарын айқындайды.

  • Ұжымды құрастыру

    Командаларды жинақтауда және рөлдерді бөлу кезінде нақты деректерге сүйенуге жағдай жасайды.

  • Теориялық қорытынды

    Топтың қызмет етуі мен дамуы туралы байыпты тұжырымдар жасауға негіз болады.

Негізгі ұғымдар: мәртебе және әлеуметтік рөл

Мәртебе (статус)

Мәртебе — индивидтің топ өмірінің жүйесіндегі және топтық үдерістердің дамуындағы орны. Ол топ мүшесінің жетекші қызметімен айқындалады әрі екі қырды біріктіреді:

  • адамның объективті қасиеттері мен мүмкіндіктері;
  • айналадағы адамдардың оның қызметін және мінез-құлқын қабылдауы.

Әлеуметтік рөл

Әлеуметтік рөл — топтың индивидке жүктейтін қызметтері мен күтілімдерінің жиынтығы. Ол көбіне мінез-құлық үлгілері арқылы сипатталады: мысалы, көшбасшы, беделді тұлға, «әділ төреші» және т.б.

Әлеуметтік рөлдер қатаң бекітілмейді: олар динамикалық, көпөлшемді құбылыс және орындаушы тұлғасының ерекшеліктеріне едәуір тәуелді.

Социометрия нені өлшейді?

Социометрия тұлғааралық өзара әрекеттестік барысында байқалатын қалауды, селқостықты және қабылдамауды сандық көрсеткішке айналдырады. Әдіс жедел жүргізіледі, нәтижелері математикалық өңделіп, кестелер мен схемалар түрінде ұсынылады.

Сұрақтар қалай құрастырылады?

Социометриялық сұраудың өзегінде нақты өмірлік жағдайға жақын, таңдауды талап ететін сұрақтар тұрады. Мысалы:

Оқу жағдайы

«Сен кіммен бір партада отырғың келеді?»

Демалыс

«Кіммен бірге демалғың келеді?»

Бірлескен жұмыс

«Кіммен бірге жұмыс жасағың келеді?»

Таңдаудың бағыттары

Әдетте таңдау екі бағытта беріледі: біріккен іс-әрекет және көңіл көтеру/бейресми қарым-қатынас. Қажет болса:

  • таңдау қалаулылығының дәрежесі нақтыланады;
  • таңдауға ұсынылатын адамдар саны шектеледі.

Нәтижелер қалай көрсетіледі?

Таңдаулар енгізілген матрица негізінде топ ішіндегі өзара ұнату мен ұнатпаудың күрделі байланысы көрінеді. Соның ішінде:

Өзара таңдау

Екі адамның бір-бірін таңдауы арқылы байланыс күшін көрсету.

«Социометриялық жұлдыздар»

Көпшілік таңдаған, жоғары танымал мүшелер.

Шеттетілгендер

Ешкім таңдамаған немесе өте аз таңдалған мүшелер.

Аралық деңгейлер

Екі полюстің арасындағы мәртебелік сатылардың иерархиясы.

Өлшем түрлері: дихотомиялық және рангілеу

Дихотомиялық өлшем

Кіші топтағы қатынастарды нақтырақ анықтау үшін жиі қолданылады. Мұнда респондент тек кіммен бірге орындағысы келетінін ғана емес, сонымен қатар кіммен бірге орындауды қаламайтынын да көрсетеді.

Рангілеу әдісі

Кейде респонденттер фамилияларды жай тізбектемей, оларды нақты ретпен орналастырады. Мысалы:

«Туған күніңізге кімді бірінші, екінші және үшінші кезекте шақырғыңыз келеді?»

Сауалнама қалай ұйымдастырылады?

Социометриялық зерттеуде әрбір қатысушыға социометриялық анкета (үлестірме) және топ мүшелерінің тізімі беріледі. Өңдеуді жеңілдету үшін қатысушылардың фамилиялары шифрленіп, тізімдегі нөмірлермен белгіленуі мүмкін.

Үлестірмеде әдетте көрсетіледі

  • сұраудың мақсаты мен мәні;
  • қатысуға шақыру және қысқаша түсіндірме;
  • үлестірмені толтыру тәртібі.

Таңдау шектеуі

Таңдауға шектеу қойылса, оның бар-жоғы, көлемі және қандай себеппен енгізілгені алдын ала түсіндіріледі.

Деректерді өңдеу: социоматрица

Социометриялық сұраудың талдауы көбіне ресми және бейресми өлшемдер бойынша бөлек жүргізіледі. Жиналған жауаптар топтың әрбір мүшесіне қатысты деректер енгізілетін кестелерге — социоматрицаларға — түсіріледі.

Социоматрица кейін өзара таңдауларды, «жұлдыздарды», шеттетілгендерді және топ ішіндегі мәртебелік құрылымды жүйелі түрде көруге мүмкіндік береді.