Кәсіпкерліктің ұжымдық - экономикалық формалары
Кәсіпкерліктің негізгі түрлері
Кәсіпкерлік бірнеше түрге бөлінеді. Атқаратын қызметіне қарай кәсіпкерлік өндірістік, коммерциялық, қаржылық және консультациялық болып жіктеледі.
Өндірістік
Өнім өндіру мен өндірістік процестерді ұйымдастыруға бағытталады.
Коммерциялық
Сатып алу-сату, делдалдық және тауар айналымы қызметтерін қамтиды.
Қаржылық
Қаржы ресурстарын тарту, бөлу және инвестициялау арқылы жүзеге асады.
Консультациялық
Кеңес беру, талдау және басқарушылық қолдау көрсетуге негізделеді.
Меншік түріне және құрамына қарай жіктелуі
Меншік түріне қарай
- Жеке меншік кәсіпкерлігі
- Мемлекеттік кәсіпкерлік
- Муниципалдық кәсіпкерлік
- Қоғамдық құрылымдар меншігі негізіндегі кәсіпкерлік
Қатысушылар санына қарай
Кәсіпкерлік іс жеке адамның бастамасымен де, ұжымның (коллективтің) құрамымен де ұйымдастырылуы мүмкін.
Ұйымдастыру ерекшеліктері көбіне жауапкершілік түріне, капиталды біріктіру тәсіліне және басқару құрылымына тәуелді.
Кәсіпкерліктің ұйымдастыру формалары
Ұйымдастыру формасына қарай кәсіпкерлік екі үлкен топқа бөлінеді: ұжымдық-құқықтық және ұжымдық-экономикалық.
Ұжымдық-құқықтық формалар
Бұл топта кәсіпорынды құру, басқару және жауапкершілік нормалары құқықтық түрде нақты бекітіледі.
Серіктестік — екі немесе одан да көп адам бірігіп, капиталдарын қосатын ұйым. Әрбір мүше, әдетте, өз үлесіне сәйкес жауапкершілік алады.
- Толық серіктестік — міндеттемелер бойынша шексіз жауапкершілік қағидасы қолданылады.
- Коммандиттік (сенім) серіктестік — бір бөлігі іс жүргізеді, ал кей қатысушылар тәуекелді өз салымының мөлшерімен шектейді.
Қоғамдар (ұжымдар) — қатысушылардың қаражаттарын біріктіру арқылы құрылатын ұйымдар.
- Шектеулі жауапкершілігі бар қоғам (ЖШС) — мүшелері қоғам міндеттемелері бойынша жауап бермейді, тәуекел өз үлесімен шектеледі.
- Қосымша жауапкершілігі бар қоғам — міндеттемелер бойынша қосымша мүліктік жауапкершілік көзделеді.
Акционерлік қоғам — жарғылық капиталы акцияларға бөлінетін ұйым.
- Ашық акционерлік қоғам
- Жабық акционерлік қоғам
Ұжымдық-экономикалық формалар
Бұл формаларда ұйымдардың бірігуі көбіне нарықтағы ықпалды күшейтуге, ірі жобаларды қаржыландыруға және ресурстарды тиімді бөлуге бағытталады.
Концерн — көпсалалы акционерлік құрылым; әртүрлі компаниялардың бақылау пакеттерін сатып алу арқылы басқаруды шоғырландырады.
Ассоциация — экономикалық дербес кәсіпорындардың ерікті бірлестігі; ғылыми-техникалық, өндірістік, экономикалық және әлеуметтік міндеттерді бірлесіп шешуге бағытталады.
Консорциум — ірі қаржылық операцияларды жүзеге асыру үшін біріккен кәсіпкерлер бірлестігі.
Синдикат — бір сала кәсіпкерлерін тауарды өткізу (сату) үшін біріктіретін құрылым.
Картель — баға, қызмет құны, нарық аумақтарын бөлу және өндіріс көлемі бойынша келісімге келу формасы.
Қаржы-өнеркәсіп тобы — банк, сақтандыру және сауда капиталының бірлестігі.
Қазақстанда кең тараған ұйымдастыру нысандары
Қазіргі Қазақстанда кәсіпкерліктің бірқатар ұжымдық-құқықтық нысандары жиі құрылады. Төменде олардың қысқаша сипаттамасы берілген.
Шаруашылық серіктестіктер
Толық серіктестік — мүшелері кәсіпорын құру туралы келісімге қол қояды, құрылтайшылардың қаражаттары біріктіріледі. Пайда мен зиян, әдетте, қатысу үлесіне қарай бөлінеді. Әрбір мүше өз табысына пайданы қосып, заңнамаға сәйкес салық төлейді.
Коммандиттік серіктестік — іс жүргізуші серіктестер қызметті басқарады, ал кей қатысушылар зиян тәуекелін өздерінің қосқан үлесі мөлшерінде ғана көтереді.
Қоғамдар, кооперативтер және унитарлық кәсіпорын
Шектеулі жауапкершілігі бар қоғам (ЖШС) — мүшелері қоғамның міндеттемелері бойынша жауап бермейді, ал зиян тәуекеліне өз үлестері шегінде жауап береді.
Қосымша жауапкершілігі бар қоғам — қоғам міндеттемелері бойынша қатысушылардың қосымша мүліктік жауапкершілігі қарастырылады.
Ашық және жабық акционерлік қоғам — акция шығару мен орналастыру тәртібі арқылы ерекшеленетін нысандар.
Өндірістік кооператив — ерікті түрде біріккен, бірлескен еңбек пен ортақ мүддеге негізделген ұйым.
Унитарлық кәсіпорын — коммерциялық ұйым, бірақ мүлікке меншік құқығы болмайды. Оның мүлкі бөлінбейді және әдетте мемлекеттік немесе муниципалдық меншікте болады. Мұндай кәсіпорын қазыналық (мемлекеттік қазына) кәсіпорын ретінде қарастырылуы мүмкін.
Қорытынды
Кәсіпкерлік қызметін дұрыс ұйымдастыру үшін оның түрлері мен нысандарын ажырата білу маңызды: қызмет бағыты, меншік сипаты, қатысушылар құрамы және жауапкершілік деңгейі кәсіпорынның құрылымына тікелей әсер етеді.