Жоңғария әскери өктемдігін пайдаланып, XVIII ғасырдың аяғы
Тәуке хан дәуірі және бірліктің әлсіреуі
XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында Тәуке хан тұсында қазақ феодалдық мемлекеті Орталық Азиядағы халықаралық қатынастарда беделді орынға ие болды. Руаралық жайылым таласы мен Шыңғыс тұқымдары арасындағы алауыздық уақытша бәсеңдеп, елдің ішкі тұтастығы күшейді. Тәуке кезеңіндегі мемлекеттік орнықтылық Қасым, Хақназар және Тәуекел хандар тұсындағы дәуірлермен салыстырғанда да берігірек сипат алды.
Алайда 1718 жылы Тәукенің қайтыс болуынан кейін қазақ жеріндегі бірлік әлсіреді. Оның мұрагері Қайып хан елдің басын толық құрай алмады. Алғашында Қайыпқа тәуелділігін мойындаған Кіші жүз билеушілерінің бірі Әбілқайыр 1723 жылдан бастап жетекші хан ретінде таныла бастады.
Әбілқайырдың рөлі
Әбілқайыр жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қолбасшылық және дипломатиялық қабілетін айқын көрсетті. Дегенмен ішкі саяси тартыстар мен сыртқы қысым жағдайында қабылданған шешімдердің салдары ұзақ мерзімде күрделі сипат алды.
Жоңғар қаупі және қазақ жүздерінің бірігуі
Қазақ жеріне төнген негізгі қатердің бірі — жоңғарлар еді. XVII ғасырдың 40-жылдарынан бастап жоңғар мемлекеті бірнеше мәрте жойқын шабуылдар ұйымдастырды. Олардың мақсаты қазақ елінің тәуелсіздігін жойып, халықты бағындыру және ұлан-ғайыр аумақты өз ықпалына қарату болды.
1711–1717 жылдар аралығында жоңғардың қалың қолы қазақ жүздеріне басып кіріп, елді қанқақсатты. Әскери үстемдігін пайдалана отырып, жоңғар жасақтары Жетісудың бір бөлігін басып алып, Сарысу өзені алқабына дейін жетті. Қалмақ соққысының ауырлығы сонша, үш жүздің өкілдері жауға қарсы күресті бірлесіп ұйымдастыру қажет деген шешімге келді.
1710: Қарақұм кеңесі
Қазақ жүздерінің белгілі өкілдері Қарақұм маңында бас қосып, жоңғарларға қарсы төтеп беру жолдарын талқылады. Кеңес шешіміне сай біріңғай халық жасағы құрылып, жау күші шығысқа қарай ығыстырылды.
Күш біріктірудің нәтижесі
Бірігу кейінгі жылдары да нәтиже берді: 1711 жылы қазақ батырлары тізе қосып, жасақтарды бастап жауға соққы берді. 1712 жылы қазақ жасақтары Жоңғария аумағына кірді.
1713 жылғы жоңғар қоңтайшысының жорығы олар үшін сәтсіз аяқталды. Дегенмен келесі жылы қазақ хандығы Жоңғариядан жеңіліс тапты. 1718 жылғы жекелеген жеңістер қазақ халқының жалпы жағдайын түбегейлі жақсарта алмады.
1723 жылғы апат: «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»
1723 жылы қазақтардың өзара қырқысын сезген жоңғар жасақтары тұтқиылдан баса-көктеп кірді. Күтпеген шабуыл халықты аса ауыр күйзеліске ұшыратып, тарихта «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деген атпен қалған қайғылы оқиғаға алып келді.
Саяси таңдау қысымы
Халықаралық жағдайдың нашарлауы мен сыртқы қауіптің күшеюі Әбілқайырды Ресей империясымен жақындасу мүмкіндігін қарастыруға итермеледі. Оның пайымынша, бұл қадам жоңғар қаупін тежеуде белгілі бір қорғаныс тетігі бола алатын еді.
Ресейге арқа сүйеу және отарлау саясатының күшеюі
1726 жылы, «Ақтабан шұбырынды» зобалаңы әлі сейілмеген шақта Әбілқайыр патша үкіметіне өкіл жіберіп, империя құрамына кіру мүмкіндігін қарастырғанын білдірді. Бұл жолы да ханның ұсынысы жауапсыз қалды.
Әбілқайырдың Ресеймен байланыс орнатуға ұмтылысы жоңғарлардан қорғану ісінде белгілі рөл атқарғанымен, уақыт өте келе Ресей мемлекеті отарлау саясатын үдете түсті. Қазақ қоғамында хандық билікті жақтағандар мен Ресей ықпалының қазақ жерінде нығаюына бастапқыдан қарсы болғандар арасындағы жіктің тереңдей түскенін А. И. Тевкелев кейінірек жазбаларында атап өтті.
Әбілқайыр Ресей үкіметінің қолдауына сүйеніп, ішкі қарсыластарын әлсіретуге тырысты. Кіші жүз ақсүйектерінің өзара тартысын шебер пайдаланған патша үкіметі әкімшілік және саяси шаралар арқылы Қазақстанның батыс өңірлерін отарлауды жеделдетті. Нәтижесінде Ресей билігі біртіндеп қазақ жерінің едәуір бөлігіне ықпалын күшейтіп, кейін бүкіл аумақты өз қол астына алуға бағытталған жүйелі саясат жүргізді.
Қорытынды ой
Бұл кезең қазақ тарихында бірлік пен алауыздықтың, әскери төтеп берудің және сыртқы күштермен саяси мәміленің өзара астасқанын көрсетеді: жоңғар шапқыншылығы халықты бірігуге мәжбүр етсе, ал күрделі геосаяси жағдайда қабылданған шешімдер отарлау үдерістерінің үдеуіне жол ашты.