Жоғары жүйке әрекеті туралы қазақша реферат
Жоғары жүйке әрекеті: мазмұны мен маңызы
Жоғары жүйке әрекеті ұғымына ми сыңарлары мен олардың қыртысының қызметі жатады. Бұл сала адам организмінің сыртқы ортамен қарым-қатынасы қалай тиімді қалыптасатынын зерттейді. Жоғары дәрежелі қызметтерге ес, сана, ойлау, ұйқы, түс көру және өзге де күрделі психофизиологиялық үдерістер кіреді.
Маңызды: Орталық жүйке жүйесінің интеграциялаушы қызметтері тек сенсорлық сигналдарды тікелей өңдеумен немесе қозғалыс/вегетативтік орталықтарды басқарумен шектелмейді. Олар сана, сөйлеу, ойлау, ес, эмоция және ұйқы-ояу циклі сияқты құбылыстардың негізін құрайды.
Интеграциялаушы жүйелер: лимбиялық жүйе және неокортекс
Интеграциялаушы қызметтер негізінен алдыңғы (ақырғы) мидың екі ірі бөлімінде шоғырланған деп есептеледі: лимбиялық жүйе және жаңа қыртыс (неокортекс). Осы құрылымдардағы физиологиялық үдерістерді түсіндіру жолындағы көптеген ғылыми ізденістер шартты рефлекстер туралы іліммен тығыз байланысты.
Тарихи алғышарттар: рефлекс туралы көзқарастың өзгеруі
Адам мінез-құлқы мен мидың байланысы туралы болжамдарды ерте дәуірде-ақ Платон мен Гиппократ секілді ойшылдар айтқан. Дегенмен ұзақ уақыт бойы рефлекс көбіне рецепторларды тітіркендіруден туатын қарапайым жауап ретінде түсіндіріліп, ол көбінесе орталық жүйке жүйесінің төменгі бөлімдерімен ғана байланыстырылды.
Көптеген зерттеушілер психиканы мидың әрекетінің нәтижесі деп таныса да, оны физиологиялық тәсілдермен талдауға болмайды деген пікір үстем болды. Психикалық әрекетті мидың жоғары бөлімдерінің физиологиялық жұмысы ретінде қарастырып, оны ғылыми талдауға алғашқы нақты қадам жасаған ғалым — И.М. Сеченов.
И.М. Сеченов: психикалық әрекеттің рефлекторлық табиғаты
Сеченов 1863 жылы шыққан «Ми рефлекстері» еңбегінде және кейінгі жұмыстарында психикалық әрекеттің барлық көріністерінің негізінде рефлекс жататынын дәлелдеуге тырысты. Ол орталық жүйке жүйесіндегі тежелу құбылысын сипаттап, ми реакцияларының күшеюі мен әлсіреуінің кезеңдері болатынын көрсетті.
Детерминизм қағидасы
Психикалық әрекетті рефлекторлық механизм ретінде мойындау нәтижесінде Сеченов кез келген әрекеттің алғашқы себебі сыртқы ортада жатады деген тұжырымға келді. Бірдей ішкі және сыртқы жағдайларда әрекет те ұқсас болуы тиіс деген ойды негіздеді.
Ғылыми бағдар
Бұл көзқарас саналы тіршіліктің көптеген актілерін себеп-салдарлық байланыста қарастыруға мүмкіндік беріп, кейінгі эксперименттік физиологияның дамуына бағыт берді.
И.П. Павлов: жоғары жүйке әрекетін объективті зерттеу
Мидың физиологиясын эксперимент арқылы жүйелі түрде дәлелдеуде И.П. Павлов ерекше рөл атқарды. Сеченов еңбектерінің ықпалымен Павлов организмдегі жүріп жатқан үдерістердің реттелу механизмдерін зерттеуге бет бұрды және дені сау организмде ұзақ бақылау жүргізуге мүмкіндік беретін фистула әдісін ұсынды.
Неліктен сілекей безі ыңғайлы нысан болды?
- Без өзегін сыртқа шығару арқылы бөлінудің сипаты мен деңгейін тікелей бақылап, тіркеуге болады.
- Организмнің қалыпты тіршілік әрекеті бұзылмайды: сілекей ауыз қуысына басқа бездер арқылы түсе береді.
- Сыртқы орта тұрақты болса, жауап та салыстырмалы стереотипті; ал орта өзгерсе, реакция да өзгергіш келеді.
Шартты рефлекс: үйренудің физиологиялық негізі
Павлов көрсеткен маңызды құбылыс — бұрын белгілі тағамның дәмі мен иісі ғана емес, онымен байланысты бейтарап тітіркендіргіштер де сілекейдің бөлінуін туғыза алатыны. Мысалы, жануарды асырайтын адамның көрінуі немесе белгілі бір дыбыс тамақтанумен жүйелі түрде қатар берілсе, ол дыбыс сигналға айналады. Осылайша жаңа байланыс қалыптасып, шартты рефлекс пайда болады.
Шартсыз
Туа біткен, биологиялық маңызы бар тітіркендіргішке табиғи жауап (мысалы, тамаққа сілекей бөліну).
Шартты
Үйрену нәтижесінде пайда болатын, бастапқыда бейтарап сигналмен байланысты жауап (мысалы, дыбысқа сілекей бөліну).
Нәтиже
Бұл құбылыстар ми сыңарлары қыртысының физиологиялық жұмысының көрінісі ретінде түсіндірілді.
Шартты рефлекстер әдісі сілекей бөлінумен ғана шектелмейді. Павлов және оның шәкірттерінің еңбектері шартты рефлекс кез келген шартсыз реакцияның негізінде де қалыптаса алатынын көрсетті. Мәселен, дыбысты аяқ терісіне әсер ететін электр тогымен қатарластыра берсе, дыбыс ауырсынудың сигналына айналуы мүмкін.
Объективті әдіс және ғылымға ықпалы
Шартты рефлекстерді зерттеудің нәтижесінде «осы деректер арқылы жануарлардың ішкі көңіл-күйін тікелей талдап түсіндіруге бола ма?» деген сұрақ туындады. Павлов бұл мәселеде объективті эксперименттік әдіске сүйенуді маңызды деп санап, жоғары жүйке әрекетін бақылау мен өлшеуге келетін физиологиялық көрсеткіштер арқылы зерттеуді ұсынды.
Ілімнің кең маңызы
Павловтың шартты рефлекстер туралы ілімі физиологиямен қатар философия, психология және педагогика үшін де маңызды болды. Себебі ол сана сияқты күрделі өнім беретін жоғары ұйымдасқан материядағы үдерістердің механизмдерін түсіндіруге нақты ғылыми негіз ұсынды.
Қорытынды: қазіргі зерттеулермен сабақтастық
Уақыт сынынан өткен бұл ілімнің маңызы әлі күнге дейін кеміген жоқ. Керісінше, жаңа зерттеу әдістері пайда болған сайын психикалық әрекеттердің шартты-рефлекторлық механизмдері тереңірек талданып, мидың жоғары дәрежелі қызметтері туралы жаңа көзқарастардың қалыптасуына жол ашып келеді.
Мәтін редакцияланды: орфография, тыныс белгілері және ғылыми стиль біріздендірілді.