Салық салу элементтері
Салық: ұғымы және экономикалық мәні
Салық — мемлекеттік органдардың қызметін қамтамасыз ету мақсатында заңды және жеке тұлғалардан алынатын, мемлекет заң жүзінде бекіткен міндетті ақшалай төлем. Ол белгіленген тәртіппен, белгілі бір мөлшерде жүргізілетін, қайтарымсыз және бюджетке төленетін міндетті төлемдер жүйесін білдіреді.
Салықтар — шаруашылық жүргізуші субъектілер мен жеке тұлғалардың мемлекетпен мемлекеттік бюджет арқылы жүзеге асырылатын қаржылық қатынастарын сипаттайтын экономикалық категория. Олардың экономикалық мәні — кәсіпорындар мен халық табысының бір бөлігін мемлекет пайдасына шоғырландыру арқылы қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыру.
Негізгі ой
Салық — мемлекеттің өмір сүруі мен дамуының қаржылық негізі; мемлекет құрылымы мен экономикалық саясаттағы өзгерістер, әдетте, салық жүйесінің жаңаруымен қатар жүреді.
Салықтардың қызметтері
Мемлекет салықтарды экономиканы дамыту мен тұрақтандыруда пәрменді тетік ретінде қолданады. Салықтардың экономикалық маңызы олардың атқаратын қызметтері арқылы ашылады.
Реттеушілік
Ел экономикасына ықпал ету және салықтық реттеуді жүзеге асыру. Негізгі мақсат — өндірістің дамуына әсер ету.
Фискалдық (бюджеттік)
Мемлекеттік бюджет кірістерін қалыптастыру және қоғамдық міндеттерді қаржыландыруды қамтамасыз ету.
Қайта бөлу
Түрлі субъектілер табысының бір бөлігін мемлекет қарамағына өткізу арқылы қоғамдық қажеттіліктерге қайта бөлу.
Қосымша функциялар
Ынталандыру және бақылау функциялары да маңызды орын алады: экономикалық белсенділікті арттыру және салық тәртібін қадағалау.
Реттеушілік қызмет: тетіктер және ставканың рөлі
Салықтық реттеу өндірісті дамытуға ықпал етуге бағытталады. Оның негізгі тетіктері: салық түрлері, салық ставкалары, салық жеңілдіктері және салық салу әдістері. Бұл құралдар өндірістен бөлек ақша-несие және баға саясатына, шетелдік инвестицияны ынталандыруға, сондай-ақ шағын және орта кәсіпкерлікті дамытуға әсер етеді.
Ставкалар мен жеңілдіктер: теңгерім қағидасы
Ғылыми негізделмеген, шамадан тыс жоғары ставкалар кәсіпкерлік ынтаны төмендетіп, өндіріс қарқынын бәсеңдетеді. Ал тым төмен ставкалар салық тәртібін әлсіретіп, өндірістің төмендеуіне және бюджет кірісінің қысқаруына әкелуі мүмкін. Салық жеңілдіктері де тиімсіз қолданылса, күтілген нәтижеге жеткізбейді.
Тарихи бақылаулар (дамыған елдер тәжірибесі)
- Егер төленетін салық мөлшері табыстың 50%-ынан асса, өндірістің тоқтап қалуына әкелуі мүмкін.
- Егер салық мөлшері табыстың 45–50% аралығында болса, жай ұдайы өндіріске әкеледі.
- Егер салық мөлшері табыстың 35–40% аралығында болса, ұлғаймалы ұдайы өндіріске ықпал етеді.
Фискалдық және қайта бөлу қызметтері
Фискалдық функция
Бұл функция арқылы мемлекеттік бюджет кіріс бөлігі қалыптасады. Салықтар кірістерді топтастырып, әлеуметтік, қорғаныс және өзге де қоғамдық шараларды іске асыруға мүмкіндік береді.
Қайта бөлу функциясы
Түрлі субъектілер табысының бір бөлігі мемлекет пайдасына өтеді. Бұл функцияның ауқымы ішкі жалпы өнімдегі (ІЖӨ) салықтардың үлесі арқылы бағаланады.
Көрсеткіштер
- 1997 ж. — ІЖӨ-дегі салықтар үлесі: 19,7%
- 1998 ж. — 16,6%
- 2000 ж. — 22,6%
- 2001 ж. — 22,2% (салыстыру үшін: Украина — 29%, Ресей — 33,3%)
Соңғы жылдары Қазақстанда ІЖӨ-дегі салық үлесінің төмендеу үрдісі байқалғаны айтылады.
Салық саясаты мен механизм
Мемлекет салықтардың аталған функцияларын негізге ала отырып, елдің салық жүйесін қалыптастырады, салық механизмінің жұмыс істеу тәртібін белгілейді және жалпы экономикалық саясатқа сүйеніп салық саясатын айқындайды.
Салық алу әдістері
Салық салу объектілерін есепке алу және бағалау тәсілдеріне қарай салық алудың мынадай әдістері қолданылады:
Кадастрлық әдіс
Объектінің тіркелген сипаттамаларына (кадастр деректеріне) сүйеніп есептеу.
Декларация бойынша
Салық төлеушінің салық декларациясында көрсетілген мәліметтері негізінде есептеу.
Табысты алу көзінен ұстап қалу
Табыс төлеу кезінде тиісті соманы ұстап қалып, бюджетке аудару.
Патенттік негіз
Белгілі қызмет түріне патент алу арқылы салық төлеу тәртібі.
Салықтардың жіктелуі
Салықтар мына белгілер бойынша топтастырылады:
- Салық салу объектісіне байланысты
- Қолданылуына қарай
- Салық салу органына байланысты
- Экономикалық ерекшелігіне байланысты
- Салық салу объектісін бағалау дәрежесіне қарай
Салық салудың элементтері
Салық салудың негізгі элементтері: субъект, объект, салық көзі, салық ставкасы, салық өлшем бірлігі, салық оклады, салық жеңілдіктері, салық төлеу мерзімі мен тәртібі, салық төлеуші мен салық органдарының құқықтары мен міндеттері, төлемді бақылау және салықтық жауаптылық шаралары.
Салық төлеуші (субъект)
Заң бойынша салық төлеу міндеті жүктелген жеке және заңды тұлғалар.
Салық объектісі
Табыс, мүлік, еңбек қызметі, қызмет көрсету, ақшалай операциялар, мүлікті басқаға беру, табиғи ресурстарды пайдалану, қосылған құн, айналым және басқа да негіздер.
Салық көзі
Салық салынатын табыс.
Салық ставкасы
Өлшем бірлігінен алынатын салық мөлшері. Ставкалар тұрақты (нақты сома) немесе пайыздық түрде белгіленеді.
Пайыздық ставкалардың түрлері
- Үдемелі (прогрессивті) — табыс өскен сайын ставка да өседі.
- Регрессивті — табыс төмендеген сайын ставка да азаяды.
- Пропорционалды — табыс көлеміне қарамастан тұрақты пайыз қолданылады.
Салық оклады
Белгілі бір салық объектісінен төленетін салық сомасы.
Салық жеңілдіктері
Заңға сәйкес салық төлеушіні толық немесе ішінара босату. Жеңілдіктерге салық салынбайтын минимум, шегерістер, ставканы төмендету, төлеу мерзімін ұзарту жатады.
Салық төлеу мерзімі
Салық төленетін уақыт.
Салық төлеу тәртібі
Белгіленген мерзімде төлеу кезінде қандай салықтар алдымен төленетінін көрсететін төлем дәйектілігі.
Салық органдарының міндеттері және төлеушінің жауапкершілігі
Салық қызметі органдарының негізгі міндеттері
- Салық заңдарының орындалуын қамтамасыз ету және оның тиімділігін талдау.
- Салық салу мәселелері бойынша басқа мемлекеттермен жасалатын шарттар жобаларын әзірлеуге қатысу.
- Салық төлеушілерге құқықтары мен міндеттерін түсіндіру, нормативтік өзгерістер туралы уақтылы хабарлау.
Салық төлеушінің негізгі міндеттері
- Уақтылы салық органында тіркеліп, тіркеу нөмірін алу.
- Белгіленген талаптарға сай есеп құжаттамасын жүргізу және оны кемінде бес жыл сақтау.
- Белгіленген мерзімде салық декларациясын тапсыру.
- Салық органы талап еткен жағдайда атқарылған жұмыс немесе көрсетілген қызмет үшін төленген сомалар туралы ақпарат беру.
- Салық заңдарын, төлеу тәртібі мен төлеу мерзімін қатаң сақтау.
Осы міндеттер мен функциялар жиынтығы салық механизмінің тиімді жұмыс істеуіне, бюджет тұрақтылығына және экономикалық саясаттың іске асуына негіз болады.