Қазақша рефераттар

Мемлекеттік органның стратегиялық жоспары

Стратегиялық жоспарлаудың мәні

«Стратегия» термині гректің strategos сөзінен шыққан және «генерал өнері», «адамдарды басқару өнері» деген мағынаны білдіреді. Қазіргі түсінікте стратегия — болашақта мақсатқа бағытталған, шешуші іс-қимылдар жиынтығын айқындайтын ұстанымдар мен шешімдер жүйесі.

Экономиканың қай деңгейінде болмасын басты міндет — нақты жағдайға сүйене отырып, іс-қимылдар жиынтығын ғылыми негіздеу, тұжырымдау және оны сапалық әрі сандық көрсеткіштермен сипаттау. Мұндай міндеттерді орындау — экономиканы дамытудың негізгі құралдарының бірі ретінде жоспарлауға сүйенетін кез келген мемлекеттің маңызды қызметі.

Қазіргі басқарудағы стратегиялық жоспардың орны

Мемлекеттік басқару мен реттеу тәжірибесінде, сондай-ақ кәсіпорындар мен ұжымдар деңгейінде стратегия — нақтылауға түскен, жан-жақты және кешенді, іске асуы мақсатқа жетуді қамтамасыз ететін жоспар ретінде қарастырылады.

Стратегиялық жоспарлар негізінен сапалық жоспарлау сипатына ие. Олардың индикативтік жоспарлардан айырмашылығы — мақсаттылығында және мазмұнының тереңдігінде.

Макро және аймақтық деңгейдегі қолданылуы

Стратегиялық жоспарлау макродеңгейдегі басты реттеу құралдарының бірі ғана емес, сонымен бірге аймақтарда — облыстар деңгейінде де басқару мен реттеудің негізгі тетігі. Өйткені облыстар экономикасы жалпы ұлттық экономиканың ажырамас бөлігі.

Аймақтық стратегиялық жоспардың ерекшелігі

Әдетте 10 жылға жасалатын аймақтық стратегиялық жоспарлар болашақ әлеуметтік-экономикалық міндеттерді ұтымды шешуге бағытталады. Олар бір де бір экономикалық субъектінің құқықтық шеңберіне тікелей кірмей-ақ, экономикалық реттегіштерді және тікелей/жанама ықпал ету құралдарын ұштастыру арқылы барлық субъектілердің қызметін ортақ мүддеге бағыттайды.

Аймақтық стратегиялық жоспардың құрылымы

Облыс деңгейіндегі стратегиялық жоспар, әдетте, бір-бірімен тығыз байланысқан бөлімдерден тұрады.

1) Ағымдағы жағдайды бағалау

Әлеуметтік-экономикалық дамуды сандық және сапалық тұрғыдан талдап, облыстың ел экономикасындағы рөлі мен үлесін сипаттау.

2) Миссия және басты мақсат

Талдау нәтижесіне сүйене отырып, облыстың миссиясын және ұзақ мерзімді даму бағытын айқындайтын басты мақсатты белгілеу.

3) Экономикалық даму

Ішкі және сыртқы факторларды саралау арқылы басым бағыттарды анықтап, ресурстарды шоғырландыру.

4) Әлеуметтік даму

Халықтың әл-ауқаты, жұмыспен қамту, әлеуметтік инфрақұрылым сияқты бағыттар бойынша саясат пен шараларды нақтылау.

5) Күтілетін нәтижелер

Нәтижелер көрсеткіштерін бекіту және жоспардың орындалуын өлшеуге мүмкіндік беретін индикаторларды белгілеу.

Маңызды қағида

Тұжырымдалған стратегияны іске асырудың негізгі талабы — оның қаржымен және өзге мемлекеттік реттеу құралдарымен қамтамасыз етілуі. Әрбір стратегия үшін қаржыландыру көзі алдын ала айқындалуы тиіс.

SWOT талдау: басымдықтарды таңдаудың құралы

Экономикалық дамудағы негізгі стратегиялық бағыттарды анықтау үшін ішкі және сыртқы факторларға талдау жасалады. Осы талдау нәтижесінде облыс экономикасының басым бағыттары белгіленеді. Басымдықтарды нақтылау барлық күш пен мүмкіндікті ең маңызды мәселелерді шешуге шоғырландыруға мүмкіндік береді.

SWOT матрицасын құрастыру қадамдары

  1. 1 Облыс экономикасының күшті және әлсіз жақтарын талдап, маңыздыларын іріктеу.
  2. 2 Мүмкіндіктер мен қауіптерді (тиімді дамуға кері ықпал ететін факторларды) анықтап, тізімдеу.
  3. 3 Алынған деректер негізінде SWOT матрицасын жасап, стратегия нұсқаларын тұжырымдау.

Ұзақ мерзімді стратегиялық жоспар нені анықтауы тиіс?

Ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарлар ағымдағы әлеуметтік-экономикалық жағдайды талдауға, даму үрдістерін сараптамалық бағалауға және болжамдық есептеулерге сүйене отырып төмендегілерді айқындауы қажет:

  • Мақсаттар мен міндеттер жүйесі
  • Басым бағыттар және олардың іске асу кезеңдері
  • Экономика өсімінің ықтимал қарқыны және негізгі макроэкономикалық пропорциялар
  • Құрылымдық өзгерістер
  • Ресурстық әлеует, тиімділік және пайдалану бағыттары
  • Ішкі және сыртқы экономикалық саясат бағыттары
  • Шаруашылық жүйесіндегі институционалдық өзгерістер

Ұзақ мерзімді жоспардың 4 ірі бөлімі

1) Әлеуметтік-экономикалық жағдайды талдау

  • Өндіргіш күштердің жағдайы
  • Ішкі және сыртқы даму үрдістері
  • Мемлекеттік реттеу жүйелері мен құралдарының нәтижелілігі
  • Өсу динамикасы және ықпал ететін факторлар
  • Әлемдік экономикамен салыстырмалы талдау

2) Әлеуметтік-экономикалық даму тұжырымдамасы

  • Стратегиялық мақсаттар, міндеттер және басым бағыттар
  • Оларды іске асыратын ұлттық бағдарламалардың тізбесі

3) Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер

  • Өсім қарқыны мен даму деңгейінің болжамы
  • Экономика құрылымы
  • Салалар арасындағы байланыстар
  • Халық пен мемлекеттік кәсіпорындардың қаржылық мүмкіндіктері

4) Ұлттық бағдарламалар

Ұлттық бағдарламалар — мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық стратегиясын іске асырудың негізгі құралы. Олар жоғары тиімді ұлттық экономиканы құруға бағытталған маңызды әлеуметтік-экономикалық, ғылыми-техникалық және экологиялық міндеттерді шешуге қызмет етеді.

Орта мерзімді және жылдық жоспарларда ұлттық бағдарламалар экономикалық реттегіштер бөлімінде, салалық жоспарларда және мемлекеттік қажеттіліктерді өтеуге арналған бюджеттік тапсырыстарда көрініс табады. Бұл тетік шектеулі қоғамдық ресурстарды тиімді бөлуге мүмкіндік береді.

Орта мерзімді жоспарлар (3–5 жыл): міндеті мен қызметі

Орта мерзімді жоспарлар 3–5 жылға арналып жасалады және ұзақ мерзімді мақсаттарды нақтылаудың маңызды құралы болып саналады.

Негізгі қызметтері

  • Ұзақ мерзімді мақсаттар мен міндеттерді іске асыратын мемлекеттік саясат пен экономикалық реттегіштер жүйесін айқындау
  • Стратегиялық жоспарлар мен мемлекеттік бағдарламалардағы индикаторлардың жинақталуын қамтамасыз ету
  • Жоспарлау кезеңіндегі кешенді әлеуметтік-экономикалық іс-шараларды көрсету
  • Мақсатқа жету үшін мемлекеттің экономикаға ықпал ету әдістерінің негізгі бағыттарын белгілеу

Сыртқы ортаны талдау: қауіп пен мүмкіндікті көру

Сыртқы ортаға талдау жасау қауіп-қатерлерді ерте байқауға және жаңа мүмкіндіктерді уақтылы бағалауға көмектеседі. Бұл белгісіз жағдайларға алдын ала жоспар құруға мүмкіндік береді. Сыртқы факторлар, әдетте, жеті топқа біріктіріледі:

1) Экономикалық факторлар

Инфляция, салық мөлшерлемелері, төлем балансы, жұмыспен қамту деңгейі, халықтың төлем қабілеті және салалық ахуал.

2) Саяси факторлар

Сауда тарифтері туралы келісімдер, кеден саясаты, нормативтік актілер, монополияға қарсы заңнама, банктердің несие саясаты.

3) Нарықтық факторлар

Демография, табыс деңгейі мен құрылымы, ұйымның нарықтағы үлесі, нарық сыйымдылығы.

4) Технологиялық факторлар

Өндіріс технологиясындағы және конструкциялық материалдардағы өзгерістер, инновацияның таралу қарқыны.

5) Бәсекелестік факторлары

Бәсекелестердің нарыққа шығаратын тауарлары мен іс-қимылдарын бақылау.

  • болашақ мақсаттары;
  • ағымдағы стратегиясына баға;
  • саланы дамыту перспективасы;
  • күшті және әлсіз жақтарын талдау.

6) Әлеуметтік факторлар

Тұтынушылар құқығын қорғау қозғалыстары, қоғамдық құндылықтар, ұлттық сана-сезімнің күшеюі сияқты үрдістер.

7) Халықаралық факторлар

Шетелдегі ахуал, өзге елдер үкіметтерінің саясаты, сыртқы бәсекеге қарсы қорғау шаралары және халықаралық нарықтағы өзгерістер.

Стратегиялық баламалар: ұйым қандай жолды таңдайды?

Сыртқы қауіп-қатерлер мен ішкі күшті және әлсіз жақтар салыстырылғаннан кейін ұйым стратегиясын айқындайды. Іс жүзінде төрт негізгі стратегиялық балама жиі қолданылады:

Шекті өсу

Көп ұйымдарға тән тәсіл: инфляцияны ескере отырып түзетілген, қол жеткізілген нәтижелер базасында мақсат қою. Әдетте ұйым өз жағдайына қанағаттанған кезде және баяу дамитын салаларда қолданылады. Тәуекелі төмен әрі салыстырмалы түрде ыңғайлы.

Өсу

Қысқа және ұзақ мерзімде өткен жылдың деңгейінен айтарлықтай жоғары көрсеткіштерге жүйелі ұмтылу. Технологиясы тез өзгеретін, серпінді салаларда тиімді. Өсу ішкі (ассортиментті кеңейту) немесе сыртқы (тік/көлбеу интеграция) болуы мүмкін.

Қысқарту

Операцияларды оңтайландыру және қайта бағдарлау жолы. Әдетте көрсеткіштер нашарлағанда немесе дағдарыс кезеңінде таңдалады.

  • Тарату: активтерді толық сату — ең радикалды нұсқа.
  • Басы артықтан арылу: пайда әкелмейтін бағыттарды қысқарту.
  • Қысқарту және қайта бағдарлану: ұйымды сақтап қалуға бағытталған өзгеріс пакеті.

Ұштастыру

Әртүрлі салаларда белсенді жұмыс істейтін ірі ұйымдар бірнеше баламаны бір мезгілде үйлестіріп қолдануы мүмкін. Мақсат — ұзақ мерзімді тиімділікті қамтамасыз ету.

Стратегиялық таңдауға әсер ететін факторлар

  1. 1 Тәуекел: компания үшін қабылданатын тәуекел деңгейін анықтау қажет.
  2. 2 Алдыңғы стратегия тәжірибесі: бұрынғы таңдаулардың салдары мен сабақтары ескеріледі.
  3. 3 Иелердің (акционерлердің) ұстанымы: басқарушылық икемділік белгілі бір деңгейде шектелуі мүмкін.
  4. 4 Уақыт факторы: шешім қабылдау жылдамдығы мен іске асыру терезесі стратегияның өміршеңдігіне әсер етеді.

Қазақстандағы құқықтық негіз: мемлекеттік органның стратегиялық жоспары (62-бап)

Төмендегі тармақтар мемлекеттік органның стратегиялық жоспарын әзірлеу, бекіту, жариялау және өзгерту тәртібін сипаттайды.

1) Әзірлеу негізі

Жоспарлы кезеңге арналған стратегиялық жоспар жыл сайын Қазақстан Республикасының стратегиялық және бағдарламалық құжаттары, әлеуметтік-экономикалық дамудың және бюджеттік параметрлердің мақұлданған болжамы негізінде әзірленеді.

2) Құжаттың мазмұны

Стратегиялық жоспар бюджеттік бағдарламаларға кіретін стратегиялық бағыттарды, мақсаттарды, міндеттерді және қызмет нәтижелерінің көрсеткіштерін айқындайды.

3) Қаржылық шектеу

Бюджеттік бағдарламалар әлеуметтік-экономикалық дамудың және бюджеттік параметрлердің болжамында көзделген бюджет қаражатының болжамды көлемі шегінде әзірленеді.

4) Бекіту тәртібі

  • Үкімет құрылымына кіретін мемлекеттік органның жоспарын Үкімет бекітеді.
  • Президентке тікелей бағынатын органдардың жоспарын Президент немесе уәкілетті тұлға бекітеді.
  • Жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын атқарушы органның жоспарын жергілікті атқарушы орган бекітеді.
  • Жекелеген жоғары органдардың жоспарлары Президент айқындайтын тәртіппен бекітіледі.

5) Келісу талаптары

Аудан (облыстық маңызы бар қала) бюджетінен қаржыландырылатын органның жоспары — облыстық бюджеттен қаржыландырылатын тиісті салалық органмен келісілгеннен кейін; облыстық және республикалық маңызы бар қала/астана бюджеттерінен қаржыландырылатын органның жоспары — тиісті салалық орталық мемлекеттік органмен келісілгеннен кейін бекітіледі.

6) Пысықтау және жариялау

Тиісті бюджет бекітілгеннен кейін стратегиялық жоспар ағымдағы жылғы 25 желтоқсанға дейін пысықталып, бекітіледі және мемлекеттік құпияларды қорғау талаптары сақтала отырып, күнтізбелік 10 күн ішінде бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады.

7) Өзгерістер енгізу негіздері

  • бюджет нақтыланған жағдайда;
  • заңнамалық актілер өзгерген жағдайда;
  • жаңа стратегиялық/бағдарламалық құжаттар қабылданса немесе қолданыстағыларына өзгеріс енгізілсе;
  • мемлекеттік органның функциясы немесе құрылымы өзгерсе.

8) Меморандумдар

Стратегиялық жоспар бекітілген күннен бастап екі апта ішінде мемлекеттік органдардың басшылары меморандум әзірлейді. Бұл құжат басшының келесі қаржы жылына арналған бекітілген бюджет шегінде стратегиялық жоспарда көзделген тікелей және түпкі нәтижелерге қол жеткізуді қамтамасыз ету ниетін растайды.

Меморандумдарды Президентке тікелей бағынатын органдар бойынша — Президент немесе уәкілетті тұлға, ал Үкімет құрамындағы/бағынатын орталық атқарушы органдар бойынша — Премьер-Министр бекітеді. Жекелеген органдар мен жергілікті бюджет есебінен қаржыландырылатын атқарушы органдар меморандумдарды бекітпейді.