Бақылаушы көз алдындағы педагогикалық үрдіске қатысушылар
Бақылау әдісінің зерттеудегі орны
Оқушылардың тәртібі мен қылықтарын, ұстаздардың жұмысын және олардың тәрбиеленушілермен өзара қатынастарының ерекшеліктерін бақылау зерттеушіге құнды деректер береді. Бұл деректерді көзбен көрген адамның әңгімесімен немесе құжаттан жай ғана хабар алумен салыстыру қиын: бақылау нақты ахуалды, үдерістің «тірі» динамикасын және контекстін бірге қамтиды.
Неге дәл бақылау маңызды?
- Күрделі әрі алуан түрлі тәрбиелік құбылыстарды табиғи ортада зерттеуге мүмкіндік береді.
- Құжаттық деректерде көрінбейтін мінез-құлық реңктерін, өзара ықпалды және жағдайлық факторларды ашып көрсетеді.
- Зерттеушіге педагогикалық үдерістің нақты барысын сипаттауға жеткілікті материал жинақтайды.
Дидактикалық зерттеулердегі бақылаудың ерекшелігі
Дидактика мәселелерін зерттеуші оқу үдерісімен және оның ішінде жүріп жатқан құбылыстармен тікелей жұмыс істейді. Бұл жерде педагогикалық үдерістің тұтастығын құрайтын оқыту мен тәрбиенің өзара байланысын, олардың синтезін үнемі ескерген жөн.
Оқыту үдерісін зерттеу барысында бақылау әдісі басқа тәсілдермен ұштасады: мысалы, дидактикалық құжаттарды талдау, сұрау (сауалнама, әңгімелесу) сияқты әдістер бақылауды толықтырады және деректердің сенімділігін арттырады.
Бақылаудың тәжірибеге ықпалы
Бақылау педагогикалық тәжірибеге жол ашады: егер бақылау деректері зерттеуші күткен нәтижелермен қайшылыққа түсетін жайттарды көрсетсе, тәжірибені қайта қарау немесе қажет болса, оны жедел тоқтату туралы шешім қабылдауға негіз болады.
Әдістің шектеулері мен назар аударатын тұстар
«Тірі нысанмен» жұмыс
Бақылаушы тірі нысанмен жұмыс істейді. Сондықтан оқушылар әрдайым мұғалімнің жоспарына сәйкес әрекет етпейді: көңіл күй, мотивация, сынып ішіндегі қатынас және жағдайлық факторлар мінез-құлыққа тікелей әсер етеді.
Бақыланып тұрғанын сезіну
Педагогикалық үдеріс қатысушылары өздерінің «қадағалауда екенін» сезінгендіктен, көбіне бейтарап қалмайды. Бұл табиғи жүріс-тұрыстың өзгеруіне әкеліп, деректерге белгілі бір дәрежеде ықпал етуі мүмкін.
Толық көрініс мүмкін емес
Оқушылардың сабақтағы өздік жұмысы үдерісін қаншалықты толық сипаттауға ұмтылғанымен, оның көптеген қырлары бақылаудан тыс қалуы ықтимал. Сол себепті бақылауды өзге әдістермен біріктіру зерттеудің мазмұнын кеңейтеді және қорытындыларды дәлдірей түседі.