Шағын кәсіпкерлік құрылымдардың құрылуы

1992 жылы «ҚР-ның ғылым және мемлекеттік ғылыми-техникалық саясат туралы» заңы қабылданып, мемлекеттің осы саладағы саясатының негізі ретінде ғылыми-техникалық әлеуетті дамыту мен өндірісті жандандыру қағидаттары бекітілді. Кейін бұл заң өз күшін жойды, алайда ол кезең үшін жүйе құрушы рөл атқарды.

1992 жылғы 4 маусымда жеке кәсіпкерліктің дамуына серпін берген «Жеке кәсіпкерлікті қолдау мен қорғау туралы» заң қабылданды. Инновациялық ортада кәсіпкерліктің орны күшейген сайын, құқықтық қорғау тетіктерінің де маңызы артты.

Инновациялық салада ерекше орын алатын бағыт — интеллектуалдық меншік объектілерін қорғау. Осыған байланысты:

• 18.01.1993 ж. — «Тауарлық белгілер, қызмет көрсету белгілері және тауар шығарылған орындардың атауы туралы» заң;
• 10.06.1996 ж. — «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» заң.

06.07.1999 ж. меншік қатынастарын және өнеркәсіптік әрі интеллектуалдық меншік объектілерін қорғауды реттейтін парламенттік заң қабылданды.

1993 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметі шағын кәсіпкерлікті құру бастамаларын айқындаған «Шағын бизнес орталықтарын құру туралы» құжатты қабылдады. 1995 жылы венчурлік фирмаларды құрудың ұйымдық мәселелері «Венчурлік фирма құру туралы» құжатта көрініс тапты, алайда онда қаржыландыру көздері нақты көрсетілмеді.

1994 жылы бекітілген кәсіпкерлікті қолдаудың мемлекеттік бағдарламасында кәсіпкерлердің инновациялық қызметін салықтық реттеу қарастырылғанымен, ол сол кезеңдегі салық жөніндегі жарлықтарға толық енгізілмеді. Кейінірек, 2008 жылы қабылданған жаңа Салық кодексінде инновациялық қызметті салықтық реттеудің құралдары жан-жақты ескерілді.

1996 жылғы наурызда Беларусь Республикасының комитеті, Қазақстан, Қырғыз Республикасы және Ресей Федерациясының парламентаралық шешімімен «Инновация туралы» үлгілік заң қабылданды. Бұл құжат инновациялық қызметті ұйымдастыру мен іске асыруды стратегиялық бағыт ретінде қарап, қатысушы мемлекеттердің өзара іс-қимыл шеңберін айқындады және инновациялық белсенділікке ынталандыру берді.

1997 жылғы маусымда ТМД елдерінің Парламентаралық Ассамблеясының бірлескен отырысында «Инновациялық-инвестициялық желілік инфрақұрылым туралы» үлгілік заң қабылданып, инновациялық қызметті іске асыратын өзара байланысқан ұйымдар мен басқару буындарының жүйесіне қатысты тәсілдер бекітілді.

1996–1997 жылдары Қазақстанда алғаш рет инновациялық қызметті мемлекеттік реттеудің мақсаттары мен қағидаттары айқындалып, ұлттық инновациялық саясаттың жағдайы сипатталды. Мемлекеттің инновациялық доктринасы қабылданып, инновациялық кодекс заңдарына, мемлекеттік инновациялық бағдарламалардың мақсаттары мен негізгі шарттарына қатысты тәсілдер нақтыланды.

1997 жылы Қазақстанда шағын кәсіпкерлікті қорғауға қатысты нормативтік-құқықтық база жаңартылды. Сонымен қатар, Ғылым және білім министрлігі ғылыми-технологиялық саладағы шағын және орта бизнесті дамыту бағдарламасын әзірледі.

Бағдарлама аясындағы негізгі іс-әрекеттер

• шағын кәсіпкерлік құрылымдарын құруды ынталандыру;
• шағын кәсіпорындарға пайдаланылмайтын өндірістік алаңдар мен жабдықтарды ұсыну;
• ғылымды қажетсінетін өнімдер нарығын қалыптастыру.

19.06.1997 ж. шағын кәсіпкерлік құрылымдардың қызметін реттеуді қамтамасыз ететін «Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау туралы» заң қабылданды.

1999 жылы ғылыми-зерттеу институттарын және ғылыми сыйымды өндірісі бар жоғары оқу орындарын интеграциялау тұжырымдамасы әзірленді. Бұл интеграция әлемдік ғылыми-техникалық үдерістер динамикасына кіру үшін кадрлық және басқа ресурстарды уақыт бойынша ұштастыруды көздеді.

2000 жылғы наурызда Энергетика, индустрия және сауда министрлігінің бұйрығымен Қазақстанның инновациялық тұжырымдамасы бекітіліп, инновациялық даму жағдайларын құрудың негізі қаланды. Сондай-ақ алдағы 5–10 жылға арналған ғылыми және ғылыми-техникалық саясат тұжырымдамасын қабылдау ең тиімді шаралардың бірі ретінде қарастырылды: ол ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігі мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін ғылыми-техникалық әлеуетті қалыптастыруға бағытталды.

03.07.2002 жылы «Инновациялық қызмет туралы» заң күшіне еніп, инновациялық қызмет саласындағы қатынастарды реттеді. Заң мемлекеттік инновациялық саясаттың негізгі қағидаттарын, бағыттарын, іске асыру нысандарын және оны жүзеге асыратын мемлекеттік органдардың құқықтарын бекітті. Сондай-ақ инновациялық қызметтің мазмұны, субъектілері, республикалық, өңірлік және салалық инновациялық бағдарламаларды әзірлеу тәртібі айқындалды.

2001 жылы «Білім туралы» заң қабылданып, экономиканың инновациялық даму жолына көшу негіздері, ғылым мен техникадағы инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау шаралары, инновациялық инфрақұрылым және кадр даярлауда мемлекеттің қатысуы бекітілді.

2001 жылғы мамырда 2001–2015 жылдарға арналған инновациялық даму бағдарламасы бекітілді. Бағдарламаның мақсаты — ғылым мен техника жетістіктерін қолдану, теңгерілген өндірістік инфрақұрылым құру және ЖҰӨ-дегі шикізат үлесін біртіндеп жоғары технологиялы экспорттық өнімдермен толықтыру арқылы экономикалық өсуге қолайлы орта қалыптастыру.

Бағдарлама міндеттері

• экономиканың ғылыми-техникалық және технологиялық дамуын қамтамасыз ету;
• инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау жүйесін құру және өндірістік кәсіпкерлікті дамыту;
• өнеркәсіпті технологиялық жаңғырту және экспортқа бағытталған ғылымды қажетсінетін өндірістер құру;
• инновациялық инфрақұрылым қалыптастыру;
• шағын бизнес субъектілерін инновациялық салаға тарту;
• кадрлық қамтамасыз ету жүйесін дамыту;
• нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру;
• халықаралық ғылыми-техникалық ынтымақтастықты кеңейту.

17.05.2003 ж. ҚР Президентінің Жарлығымен 2003–2015 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму стратегиясы бекітілді. Ол үш кезеңмен жүзеге асырылды: 2003–2005, 2006–2010, 2011–2015. Негізгі мақсат — экономиканы әртараптандыру арқылы тұрақты дамуды қамтамасыз ету.

Индустриялық-инновациялық даму стратегиясын іске асыру үшін инновациялық жобаларды қаржыландыратын және сүйемелдейтін институттар құрылды: бизнес-инкубаторлар, технопарктер, технополистер. Сонымен қатар, инженеринг және технология трансферті орталығы перспективалы бағыттарды анықтауға, жобаларды ілгерілетуге және инвесторлар тартуға бағытталды.

Стратегиялық зерттеулерге сүйену үшін маркетингтік және аналитикалық зерттеулер орталығы құрылып, ұлттық өндірістің бәсекеге қабілеттілігін бағалауға басымдық берілді.

Даму институттары

Өнеркәсіпті әртараптандыруға және болашақтағы шараларды қаржыландыруға жауапты уәкілетті орган ретінде Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі жаңа кәсіпорындар құру және технология енгізу туралы перспективалы бастамаларды қарастырды. Кейбір жобаларда мемлекеттің бастапқы үлесі жарғылық капиталдың 25%-ын құрады.

Инновациялық қызметке жанама ықпал етудің маңызды құралы — бәсекелестік ережелерін реттейтін заңнама. Нарықты монополияландыруға бағытталған әрекеттерді шектейтін антитрестік нормалар инновациялық белсенділікті күшейтеді. Осы контексте 11.06.1991 ж. «Бәсекенің дамуы және монополиялық қызметті шектеу туралы» заң қабылданғанымен, кейін бұл заң заманауи талаптарға толық сәйкес келмейтіні атап өтілді және жаңа заң жобасын әзірлеу қажеттілігі туындады.

Технологиялар алмасуын реттеу де мемлекеттік саясат мақсаттарына тәуелді. Оның негізгі міндеттері ретінде жаңа технологияларды пайдалану мен коммерцияландыруды қамтамасыз ету, ұлттық мүддені қорғау және сырттан әкелінетін технологиялар арқылы ұлттық технологиялық әлеуетті дамыту аталады. Бұл бағыт экспорттық-импорттық бақылау режимдерімен ұштасады.

Мемлекеттің нақты кәсіпорындарға ықпал етуінің ерекше бағыты — кадрларды даярлау және қайта даярлау. Білім стандарттарын халықаралық талаптарға жақындату, материалдық-техникалық базаны күшейту және жаңа өндірістер үшін жоғары білікті мамандарды дайындау мен тарту мемлекеттік саясаттың маңызды құрамына айналды.

2005 жылы патент саласындағы құқықтық базаның әлсіздігіне байланысты 2010 жылға дейінгі патенттік жүйені дамыту бағдарламасы қабылданды. Бағдарлама жаңалықтарды тіркеу процесін жеңілдетуге және интеллектуалдық меншік объектілерін қорғау тетіктерін жаңартуға бағытталды.

2006 жылғы қаңтарда «Жеке кәсіпкерлік туралы» заң қабылданып, экономикалық саладағы құқықтық база жаңартылды және жеке кәсіпкерлік секторының құқықтары кеңейтілді.

Қазақстанда инновациялық кәсіпкерліктің қалыптасуы жалғасып, оның дамуы үшін институционалдық және нормативтік-құқықтық негіздер күшейтілді. Өзара әрекеттесу тетіктерін жаңарту аясында мемлекет пен кәсіпкерлер арасында меморандумдар жасау, тек инновациялық кәсіпкерлікке маманданатын салалық қауымдастықтар құру, тұрақты қолдау базасын қалыптастыру және өңірлік әрі халықаралық нарыққа шығу стратегияларын әзірлеу қажеттілігі атап өтілді.

Мемлекеттің өндіргіш күштерді жандандыру, отандық өнімдердің бәсекеге қабілеттілігін арттыру, халық табысын тұрақты өсіру және әлеуметтік бағдарланған нарықтық экономиканы қалыптастыру міндеттері мемлекеттік жауапкершілікті күшейтеді.

Мемлекеттік реттеу нарықтың өзін-өзі ұйымдастыру қағидатын және кәсіпкерліктің мәнін әлсіретпеуі тиіс; керісінше, өсімге жағдай жасауы қажет. Қазіргі экономикада мемлекет ресурстарды дамудың перспективалы бағыттарына шоғырландыруға, ішкі және әлемдік нарықта бәсекеге төтеп беретін ұйымдардың қалыптасуына қолдау көрсетеді.

Сондықтан ықпал ету құралдары бір жағынан қоғам игілігін арттыратын қызметті және шығармашылық бастамаларды қолдауға, екінші жағынан экономикаға зиян келтіретін үрдістерді шектеуге бағытталуы қажет.