Тіл дамыту сабақтарының тақырыптық жоспары
Озат тәжірибеге сүйеніп тіл дамыту
Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытуда тәжірибелі тәрбиешілердің әдістемелік шеберлігіне сүйену, олардың жұмысын талдап, тиімді тұстарын практикаға енгізу ерекше нәтижелі. Осы бағытта бірқатар озат сабақ жоспарлары қарастырылып, тіл дамытуға ықпал ететін тәсілдер жүйеленді.
Негізгі идея
Сабақ құрылымын көрнекілік, сұрақ-жауап, ойын, сергіту және шығармашылық тапсырмалармен ұштастыру балалардың сөздік қорын байытып, байланыстырып сөйлеу дағдысын қалыптастырады.
Сабақ үлгісі 1: «Қысқы табиғат белгілері»
Алматы қаласындағы №64 балабақша тәрбиешісі Ж. Мырзахметованың «Қысқы табиғат белгілері» сабағы балаларды қыс мезгіліне тән құбылыстарды атауға, сурет бойынша әңгіме құрауға, ойды жүйелі жеткізуге үйретуге бағытталған. Сонымен бірге бұрын алған білімді бекіту, адамгершілікке және бір-біріне жанашырлықпен қарауға тәрбиелеу көзделеді.
Мақсаттары
- Қыс белгілерін тану және атау.
- Сурет бойынша әңгіме құрау, ойды толық жеткізу.
- Жаңа сөздердің мәнін меңгеру.
- Қамқорлық, жанашырлық сияқты құндылықтарды орнықтыру.
Көрнекілік пен құралдар
- Қыс көріністері бейнеленген суреттер.
- Фланелеграф.
- Үнтаспа (әуен, дыбыс сүйемелі).
- Ойынға арналған бейнелі құралдар.
Жаңа сөздер
Сабақ барысының өзегі
Ұйымдастыру кезеңі шеңберге тұрып, назарды сабаққа аударудан басталады. Тәрбиеші қысқы ауа райының белгілерін сұрап, балалардың жауаптарын қимыл-әрекет арқылы бекітеді: боранды көрсету, үскірік аязда тоңу қимылы, күн шыққанда қуану сияқты әрекеттер балалардың сөзін дене қимылымен байланыстырады.
Кейін балалар суретке қарап, қыс мезгілін сипаттап әңгімелейді: қар, суық, бұлт, аяз, жылы киім, мұз, «ағаштардың ақ тон киюі», қыстап қалатын құстар, қысқы ойындар (шана, шаңғы), аққала жасау.
Тіл дамытуға қызмет ететін әдістер
- Әңгімелеу, түсіндіру, көрсету.
- Сұрақ-жауап арқылы ойды нақтылау.
- Фланелеграфпен өз бетінше модельдеу.
- Ойын арқылы сөзді әрекетпен бекіту.
Фланелеграфта қыс көрінісін құрастыру кезінде балаларға шырша, қар, үйлер, ойнап жүрген балалар сияқты бөлшектер ұсынылады. Бұл тапсырма сөйлеуді ғана емес, жүйелеу мен реттілікті де дамытады.
Бұдан кейін аңдардың қыстағы тіршілігі туралы түсінік беріледі (аюдың ұйқыға кетуі, қоян түсінің ағаруы). Сергіту сәті өлеңмен жүргізіліп, бейнематериал арқылы аңдардың түрі, түсі, қардағы ізі түсіндіріледі.
«Кімнің жүрісі?» ойынында тәрбиеші аң-құстың қимылын көрсетеді, балалар оны танып, қимылмен қайталайды. Сабақ соңында қардың түсі мен ұқсастығын салыстыру арқылы сипаттау сөйлеуі дамытылады, ал аққаланы қағаздан құрастыру (үш дөңгелек, қалпақ, көз, мұрын, қол, сыпырғыш) шығармашылыққа жетелейді. Дайын жұмыстар көрмеге қойылып, кейін серуенде нағыз қардан аққала жасау жоспарланады.
Сабақ үлгісі 2: «Әлемде талай қызық бар»
Алматы қаласындағы №239 «Березка» балабақшасының тәрбиешісі М. И. Бұқарованың сабағы тіл дамытуға қоса есте сақтау, ойлау, қиялды кеңейту мақсатында құрылады. Балалар жүйелі сөйлеуге, сұраққа толық әрі нақты жауап беруге үйренеді, сондай-ақ Отанын, елін, жерін сүюге тәрбиеленеді.
Қолданылатын тәсілдер
- Әңгімелесу және балаларға әңгімелету.
- Сұрақ-жауап, ойын.
- Өз бетінше жұмыс ұйымдастыру.
Көрнекіліктер мен жаңа сөздер
Қағаз, қарындаш, үнтаспа, магнитті тақта және суреттер қолданылады.
Сабақ құрылымы: қызығушылықтан жүйелі сөйлеуге
Сабақ амандасудан басталады. Тәрбиеші «неліктен сабақ осылай аталады?» деген сұрақ арқылы қызығушылық оятады. Одан кейін хат тасушы әкелген хаттан жұмбақтар оқылып, балалар жауап береді: күн, жұлдыз, зымыран.
Ойын: «Нүктелерді қос»
Балалар нүктелерді қосып, шыққан бейнені атайды (зымыран). Бұл әрекет сөзді нақтылауға және нәтижені сипаттауға үйретеді.
Ойын: «Неге ұқсайды?»
Геометриялық пішіндерді күнделікті заттармен салыстырады: үшбұрыш, төртбұрыш, тіктөртбұрыш, дөңгелек, сопақ.
Дыбыстық жұмыс
«Зымыран» сөзінің бастапқы дыбысын табу, буынға бөлу (зы-мы-ран), дауысты дыбыстарды анықтау, жуан-жіңішкелігін ажырату.
Кейін балалар құрылыс материалдарымен зымыран құрастырады. «Ғарышқа ұшу» сюжетті ойыны арқылы үш планетаға саяхат жасайды: «Сиқырлы ағаш» планетасында алма мен алмұртты санайды, «Таңғажайып табиғат» планетасында жануарларды өз ортасына орналастырады (балық — суға, көбелек — гүлге, бақа — суға, тасбақа — жерге), ал үшінші планетада роботпен диалог арқылы Отан туралы мақал-мәтелдер айтады.
Құндылықтық мазмұн
Отан, туған жер тақырыбы мақал-мәтелдер арқылы бекітіледі: «Отан оттан да ыстық», «Туған жер — алтын бесік» сияқты ойлар балалардың тілдік қорын ғана емес, азаматтық сезімін де күшейтеді.
Сабақ соңында балалар қандай планеталарда болғанын, не көргенін әңгімелеп, әсерін жүйелі жеткізеді. Осылайша сабақ атауының мәні тәжірибе арқылы ашылады.
Сабақ үлгісі 3: сөздік қорды дамыту және ұлттық құндылық
Алматы қаласындағы «Самал» балабақшасының тәрбиешісі С. Сайболатованың жоспарында сөздік қорды байыту, дыбыстарды анық айту, сөздерді өзара байланыстырып сөйлеу, ой-өрісті кеңейту міндеттері ұлттық салт-дәстүрді құрметтеу және күз мезгілі туралы білімді тиянақтаумен біріккен.
Сюжеттік сабақ: кейіпкерлер арқылы оқыту
Сабақ күй әуенімен басталып, ортаға Хан мен Ханзада шығады. Ханзада бақтан әкелген жапырақтар арқылы түс, пішін туралы әңгіме өрбиді. Тәрбиеші балаларды қонаққа шақырылғандай жағдайға енгізіп, қатысымдық орта қалыптастырады.
Күз тақырыбын бекіту
- Күз айларын атау: қыркүйек, қазан, қараша.
- Жапырақтың түсі мен пішінін сипаттау.
- Ағаштың пайдасын түсіндіру (көлеңке, отын, жиһаз, құрылыс).
Көркем сөз және ән
Күз туралы тақпақтар айтылып, мерекелер туралы сұрақтар талқыланады. Тақырып мазмұны әнмен, күймен, көркем сөзбен толықтырылып, сөйлеу мәдениеті байытылады.
«Білім сарайы»: тапсырмалар арқылы тіл мен ойлауды дамыту
Үш кезеңді тапсырма жүйесі ұсынылады: күміс қақпа, алтын қақпа, алтын сандық. Әр тапсырма жұмбақ, дыбыстық талдау, санау, геометриялық пішіндермен жұмыс, санамақ және ұлттық ойындар арқылы орындалады.
- Ана тілі туралы тақпақтарды кезекпен айту, тілдің құндылығын түсіну.
- Тіл туралы мақал-мәтелдер арқылы ойды дәл және әсерлі жеткізуге үйрену.
- Жұмбақ есептер арқылы логикалық сөйлеуді дамыту.
- «Тақия тастамақ» сияқты ойындар арқылы тілдік қарым-қатынасты күшейту.
Сабақ соңында айтыс элементтері арқылы балалардың тапқырлығы мен сөз саптауы шыңдалады, ана тілі туралы ән орындалады. Тәрбиеші Абайдың нақыл сөзі арқылы білім мен талаптың мәнін түйіндейді.
Эксперимент жұмысы: тіл дамытуды бағалау және кезеңдері
Ересектер тобында тіл дамыту сабағын оқытуға қатысты эксперимент жұмысы жүйелі жоспарланды: мақсат-міндеттер нақтыланып, өткізу орны мен бағалау өлшемдері белгіленді. Негізгі міндеттер ретінде сабақтың жоспарға сай өтуін бақылау, тәрбиешінің балалармен жұмысын бағалау, өздігінен тапсырма орындауды ұйымдастыру және белгілі уақыт ішінде меңгеру жүйесін құру қарастырылды.
Қолданылған педагогикалық әдістер
Оқу және талдау
Материалдарды жүйелеу, мазмұнды саралау.
Байқау және бақылау
Сабақ барысындағы әрекет пен дағдыны тіркеу.
Әңгімелесу
Баланың ойы мен тілдік белсенділігін анықтау.
Жауаптарды талдау
Толықтық, нақтылық, жүйелілік өлшемдерімен бағалау.
Педагогикалық эксперимент
Тиімділікті тәжірибе арқылы тексеру.
Құжаттарды тексеру
Жазбалар мен нәтижелердің сәйкестігін қарау.
Эксперимент кезеңдері
1) Анықтау кезеңі
Балалардың тіл даму деңгейі айқындалып, дыбысты дұрыс айту, сөздік қор, байланыстырып сөйлеу дағдысы бақыланады.
2) Эксперимент кезеңі
Жоспарланған ықпал ету жұмыстары жүргізіліп, тапсырмаларды орындау динамикасы қадағаланады.
3) Қорытынды кезең
Нәтижелер салыстырылып, тиімділік көрсеткіштері түйінделеді.
Бағалау бағыттары және деңгейлер
Анықтау кезеңінде дыбыстарға байланысты тапсырмаларды орындау, берілген нұсқауды түсіну, өз бетінше қорытынды жасау, қарым-қатынасқа түсу, өзін-өзі басқару, тапсырманы нақты әрі ұқыпты орындау, тыныш отырып жұмыс істеу сияқты көрсеткіштер ескерілді. Сонымен қатар тіл дамыту мазмұны ретінде жаңылтпаштар, санамақтар, жұмбақтар алынды.
Жоғары деңгей
Дыбыстарды дұрыс ажыратып айтады, мәтінді әңгімелеп мазмұндайды, өткен оқиғаларды есте сақтап бейнелей алады. Өздігінен қорытынды жасап, тапсырмаларды байланыстырып сөйлеу арқылы еркін орындайды; сөздік қоры мол.
Орта деңгей
Дыбыстарды үстірт ажыратады, мазмұндауда қиналады. Ойын жүйелі жеткізуі әлсіз, тапсырманы баяу орындайды; күнделікті сөйлеуде сөздік қоры жеткіліксіз.
Төмен деңгей
Дыбыстарды дұрыс айта алмайды, мәтінді әңгімелеп мазмұндауда елеулі қиындық көреді, берілген тапсырмаларды орындауы тұрақсыз.
Тәжірибе көрсеткендей, сабақ құрылымын ойынмен, көрнекілікпен, дыбыстық талдаумен және шығармашылық тапсырмамен байыту балалардың тілдік белсенділігін арттырып, сөздік қор мен байланыстырып сөйлеу сапасын жақсартады.