Ескерткіштер тілінде
Орта ғасыр қыпшақ мұрасы және ескерткіш тілінің сөздік қоры
Түркі тілдері тарихында айрықша орын алатын орта ғасыр дәуірінде, Мәмлүк жерінде қыпшақ тілінде жазылып, бізге жеткен «Китаб Мұқаддима» тілінің негізгі сөздік қоры түркі сөздерінен тұрады. Ескерткіш тіліндегі түркі лексиканы мазмұны мен қызметіне қарай бірнеше топқа бөліп қарастыру орынды.
Зат есімдер: атау жүйесі және түбір табиғаты
Зат есім — табиғаттағы барлық жанды-жансыз, деректі-дерексіз заттар мен ұғымдардың жалпы немесе жекелеген атауын білдіретін сөз табы.
Дегенмен тілдегі барлық атаулар бірдей жалаң түбірден тұрмайды. Олардың бір бөлігі туынды түбір арқылы жасалады. Мұндай тұлғаларды кеңейтілген немесе күрделі түбір деп те атауға болады: мағынасы мен қызметі жағынан олар да түбір сөздер тәрізді зат пен ұғымның атауы болады.
Әдетте мұндай сөздердің құрамы негізгі морфема мен қосымша морфемадан құралады. Ал түбір морфема — әрі қарай бөлшектеуге келмейтін ең түпкі негіз. Бірақ этимологиялық талдау кей жағдайда бүгін «түбір» деп танылатын тұлғаның өзі тарихи тұрғыдан бір кездері түбір мен қосымшадан тұрған туынды түбір болғанын көрсетеді. Мұндай негіздер зерттеулерде өлі түбір, түпкі түбір, көнерген түбір ретінде аталады.
Зерттеу нысаны тарихи жазба ескерткіш тілі болғандықтан, мұндай сөздердің бастапқы негізін анықтау үшін оларды басқа орта ғасырлық ескерткіштердегі және қазіргі түркі тілдеріндегі нұсқаларымен салыстыра отырып, болжалды түрде түп төркінін айқындауға ұмтыламыз.
Мағыналық топ: адамның дене мүшелеріне қатысты атаулар
Төменде ескерткіш тіліндегі анатомиялық атаулардың бір тобы беріліп, олардың ескерткіштердегі қолданысы мен қазіргі түркі тілдеріндегі параллельдері қысқаша сипатталады.
авуч — «уыс, алақан»
Мысал: әгәр силинсә үж ташилә… йа үж авуч тобрақдан — «егер үш таспен не үш кесекпен не үш уыс топырақпен сүртілсе».
Орта ғасыр қыпшақ жазбаларында бұл лексема авуч / авыч түрінде кездеседі; қазіргі қазақ тілінде уыс тұлғасында орныққан. Қазақ тіліндегі дыбыстық заңдылықтарға сай а~ұ, в~у, у~ы, ч~ш~с сәйкестіктері арқылы қалыптасуы түсіндіріледі.
Сондай-ақ сөздің жалаң түбір еместігі уқалау етістігімен салыстыру арқылы байқалады: тарихи тұрғыдан түбір у (ұу) болуы ықтимал, ал қалғандары қосымшалар ретінде қарастырылады.
Ескерткіштерде
ГТ: авуч, авыч; ИМ/ИН: авучла- (ет.: «уыстау»)
Қазіргі тілдерде
қаз.: уыс; түрік: avuç; азер.: ovuc; түркм.: owuc; өзб.: ҳàвуч; ұйғ.: авуч
ағыз — «ауыз»
Мысал: андан соңра ағыза су вирә — «содан соң ауызға су бергенде».
Мысал: ағзына су вирмәк — «аузына су беру».
Бұл лексема түркі тілдеріне ортақ. Қазақ тілінде сөз ортасындағы ғ дыбысының у-ға ауысуы, кейінгі буындағы у-дың делабиализация нәтижесінде ы-ға айналуы заңды құбылыс ретінде сипатталады: ауыз.
Ескерткіштерде
Ескі ұйғыр, МҚ, ҚБ және өзге деректерде: ағыз; кей нұсқада: авуз
Қазіргі тілдерде
қаз.: ауыз; башқ./тат.: авыз; қырғыз: ōз; түрік: ağız; ұйғ.: еғиз
айақ / айағ — «аяқ»
Мысал: айақ үстинә дурмақ — «аяқта тұру».
Мысал: айақларуңузы йуңуз ики тапуқ қадарынжа — «аяқтарыңызды екі тобыққа дейін жуыңыздар».
Көне түркіде адақ тұлғасы белгілі; орта ғасыр жазбаларында адақ / азақ / аяқ түрлері қатар ұшырайды. Бұл арада көне мен қазіргі нұсқа арасындағы д~й сәйкестігі аралық з буыны арқылы дамығанын байқауға болады. Сөз соңындағы қ~ғ алмасуы да бірқатар ескерткіштерде байқалады; қазіргі тілдерде сөз соңындағы ғ нұсқасы азербайжан тілінде сақталған.
Ескерткіштерде
Көктүрік/ҚБ: адақ; МҚ: азақ; көп деректе: айақ; кейінде: айағ
Қазіргі тілдерде
қаз., қырғыз, түрік және т.б.: аяқ; азер.: айағ
бойун — «мойын»
Мысал: йа иләһи азад ид бойнумы — «Ей Тәңірім! Азат ет мойнымды…».
Орта ғасыр ескерткіштерінде және қазіргі қарлұқ-оғыз тілдерінде бойун тұлғасы жиі кездеседі; қазіргі қыпшақ тілдерінде сөз басындағы б~м сәйкестігі нәтижесінде мойын түрі орныққан. Этимологиялық тұрғыдан бұл сөздің боғ- («қысу, тұншықтыру») түбірімен байланысы болжанады; -ын жұрнағы етістіктен зат есім тудырушы ретінде түсіндіріледі.
Ескерткіштерде
көбінде: бойун; кей жерде: бойын
Қазіргі тілдерде
қаз., башқ., тат.: мойын; түрік/азер./түркм./ұйғ.: boyun
бурун — «мұрын»
Мысал: бурнына су вирмәк — «мұрнына су беру».
Орта ғасыр жазбаларында көбіне бурун тұлғасы сақталған. Қыпшақ тілдерінің бір бөлігінде сөз басындағы б дыбысы м-ға ауысқан: қазақша мұрын.
йүрәк — «жүрек»
Мысал: йүрәк үстиндәдүр — «жүрек үстінде».
Өлі және тірі қыпшақ тілдерінде, сондай-ақ басқа түркі тілдерінде кең таралған көне лексема. Қазіргі қазақ тілінде жүрек ретінде орныққан.
дил / тил — «тіл»
Мысал: иман дәгән… дил бирлә… — «иман деген тілмен растау…».
Ескерткіштерде д~т сәйкестігі байқалады: дил және тил нұсқалары қатар жүреді. Бұл құбылыс қыпшақ және оғыздық элементтердің арақатынасына қатысты түсіндіріледі. Қазақ тілінде негізгі тұлға — тіл.
дирсәк / тирсәк — «шынтақ, тірсек»
Мысал: ики әлини йумақ ики дирсәк қадарынжа — «екі қолын екі шынтағына дейін жуу».
Көне және қазіргі түркі тілдеріне ортақ. Алайда семантикасы барлық тілде бірдей емес: бірқатар тілдерде «шынтақ» мағынасында жұмсалса, қазақ тілінде тірсек көбіне жануар аяғының буынына қатысты айтылады.
ел / ил — «қол» (синонимдік қатар)
Мысал: ики елин қалдурмақдур — «екі қолын көтеру».
Орта ғасыр ескерткіштерінде ел / ил тұлғалары жиі кездесіп, қол сөзімен қатар қолданылады. Қазіргі қыпшақ тілдерінің көбінде бұл сөз белсенді қолданылмайды, ал оғыз тілдерінде кең таралған.
қол — «қол»
Мысал: қолларуңуз дирсәкләр қадарынжа — «қолдарыңызды шынтаққа дейін».
Түркі тілдеріне жаппай таныс, өте көне лексема. Түрлі тілдерде қ~г сияқты фонетикалық сәйкестіктер арқылы әрқилы дыбысталады (қаз.: қол; түрік: kol; азер./түркм.: gol).
бармақ — «саусақ»
Мысал: мисуәк әйләсүн бармағы бирлә — «мисуак жасасын бармағымен».
Көптеген түркі тілдерінде сақталған (түрікше: parmak).
ирин / ириң — «ірің»
Мысал: ирин киби — «ірің сияқты».
Сөз соңында н~ң сәйкестігі жиі байқалады.
қан — «қан»
Мысал: йүрүн қан киби — «аққан қан сияқты».
Түркі тілдеріне ең кең тараған базалық сөздердің бірі.
қарын — «қарын»
Мысал: арытғай қарныны харам йәмәкдән — «қарнын харам тамақтан тазартсын».
Ескі және қазіргі түркі тілдерінде ортақ. Түпкі түбірі қар- өлі етістік болуы мүмкін, ал -ын — етістіктен зат есім тудыратын көне жұрнақ ретінде қарастырылады.
көбек / гөбек — «кіндік»
Мысал: көбек алтына — «кіндіктің астына».
Бұл лексема қыпшақ тілдерінде жиі ұшыраса бермейді, ал оғыз тілдерінде бірнеше мағынада қолданылады (кіндік, орталық және т.б.). Қазақ тіліндегі Көбек сияқты антропонимдермен байланысы болуы ықтимал.
қулағ / қулақ — «құлақ»
Мысал: ики қулағына силмәк — «екі құлағына сүрту».
Көне дәуірден келе жатқан сөз. Ескерткіш тілінде сөз соңындағы қ~ғ қатар қолданысы байқалады; қазақ тілінде құлақ тұлғасы тұрақталған.
саж / сач / саш — «шаш»
Мысал: саж дибиндән һанал алтына дәгин — «шаш түбінен иек астына дейін».
Қазақ тіліндегі шаш тұлғасы дыбыстық өзгерістер нәтижесінде қалыптасқан: сөз соңындағы ч аффрикатының ыдырап ш-ға айналуы орта ғасыр дәуірінен байқалады. Оғыз және қарлұқ тілдерінде көне сач нұсқасы жиірек сақталған.
сүдүк — «сідік»
Мысал: истинжадан соңра… сүдүгүн… суйа — «истинжадан кейін сідігін… суға салу».
Негізі көне түркідегі сид- («сию») етістігімен байланысты; -үк қимыл есім тұлғасы ретінде түсіндіріледі. Қазіргі қазақ тілінде түбір құрамындағы д дыбысы й-ға ауысқан нұсқа орнықса да, туынды түбір құрамында көне сипат сақталған: сідік.
түкүрүк — «түкірік»
Мысал: салмақ түкүргүни… суйа — «түкірігін… суға салу».
түкүр- етістігіне -ик жұрнағы жалғану арқылы жасалған туынды түбір. Ауызекі тілде түпірік варианты да кездеседі.
сүмгүрмәк — «сіңбірік» (қимыл атауы)
Мысал: сүмгүрмәғи… суйа — «сіңбірігін суға тастау».
Туынды түбір: сүмүк (мағыналық негіз) + -үр- етістік тудырушы жұрнақ, ал -мек — қимыл есім жұрнағы ретінде жұмсалған.
сүңүк / сүвек — «сүйек»
Мысал: …сүңүк бирлә… — «…сүйекпен…».
Түркі тілдеріне кең тараған лексема. Қазақ тіліндегі сүйек тұлғасы әртүрлі дыбыс алмасулар арқылы қалыптасқан (ң/м/г/в/й қатарларының тарихи өзгерістері).
тапуқ / топуқ — «тобық»
Мысал: ики тапуқ қадарынжа — «екі тобыққа дейін».
Ескі және қазіргі түркі тілдерінде кең таралған. Ескерткіштерде топуқ, тобуқ, допуқ тәрізді варианттары кездеседі.
уйатлуқ — «ұятты жер» (әурет)
Мысал: уйатлығы йапмақ шартдур — «ұятты жерін жабу шарт».
Орта ғасыр қыпшақ жазбаларында уйат түбірі әрі зат есім, әрі етістік ретінде (синкретизм түбір) жұмсалғаны байқалады. -лық — көне зат есім тудырушы жұрнақ. Қазіргі тілдерде бұл мағынада жиі әурет сөзі қолданылады.
Қоғамдық-әлеуметтік атаулар
бег — «бек, би»
Мысал: ол мути’ олмақдур беглере дахы султанлара — «ол бектерге де, сұлтандарға да мойынсұну».
Көне түркіде бег тұлғасында кездесетін бұл атау кейін түрлі дыбыс өзгерістері нәтижесінде бек, бей, би, бий түрлерінде қалыптасты. Орта ғасыр қыпшақ ескерткіштеріндегі көпнұсқалылық бұл алмасулардың сол кезеңнің өзінде-ақ жүргенін көрсетеді.
киши — «кісі»
Мысал: бирничә киши ишләсә — «бірнеше кісі істесе…».
Ескі және қазіргі түркі тілдеріне ортақ атау. Берілген үзінді осы бөлімде жалғасатын материалдың бастамасы болып табылады.
Қысқаша түйін
«Китаб Мұқаддима» тіліндегі анатомиялық және қоғамдық-әлеуметтік атаулар түркі лексикасының тарихи тереңдігін айқын көрсетеді: бір жағынан, көнеден келе жатқан ортақ қабат сақталса, екінші жағынан, дыбыстық сәйкестіктер мен варианттылық арқылы қыпшақ, оғыз, қарлұқ топтарының арақатынасы көрінеді.