Қазақша рефераттар

Материалдық емес активтер

Негізгі құралдар және материалдық емес активтер есебі: қысқаша шолу

Бұл мәтін негізгі құралдар мен ұзақ мерзімді активтер есебінің негізгі ұғымдарын, құжаттық рәсімдеуді, жіктеуді, есептен шығаруды және амортизация қағидаларын жүйелейді. Мазмұн ХҚЕС талаптарына және Қазақстан Республикасындағы есеп жүргізу тәжірибесіне сүйенеді.

Негізгі құралдар ұғымы (IAS 16)

IAS 16 стандартына сәйкес негізгі құралдар — тауарлар мен қызметтерді өндіруде немесе жеткізуде пайдалануға, үшінші тұлғаларға жалға беруге не әкімшілік мақсаттарға арналған және бір кезеңнен ұзақ уақыт ішінде қолданылуы күтілетін материалдық активтер.

Негізгі құралдардың ұйымға түсу жолдары

  • Күрделі салымдар (құрылыс, кеңейту).
  • Жабдықтарды сатып алу және орнату.
  • Заңды/жеке тұлғалардан, аукцион арқылы жаңа немесе пайдаланылған объектілерді сатып алу.
  • Тауарлық-материалдық құндылықтарға айырбастау.
  • Өтеусіз (қайтарымсыз) алу.
  • Жарғылық капиталға жарна ретінде енгізілу.
  • Түгендеу нәтижесінде табылған, есепте жоқ объектілерді кіріске алу.
  • Ұзақ мерзімді жалға алу шарты бойынша түсуі.

Құжаттық рәсімдеу

Негізгі құралдардың түсуі, әдетте, комиссия рәсімдейтін қабылдау-беру актісімен (НҚ-1) бекітіледі. Актіде объектінің толық сипаттамасы, бастапқы құны, амортизация сомасы (құжат деректері бойынша), сондай-ақ комиссияның техникалық жай-күйі туралы қорытындысы көрсетіледі.

Жіктеу және нормативтік сәйкестік

Жіктеу кезінде негізгі құралдардың Мемлекеттік жіктемеге (ҚР МЖ 12-2005) және есепті реттейтін өзге нормативтік құжаттарға сәйкестігі маңызды.

Өндірістік негізгі құралдар

Компанияның материалдық-техникалық базасын қалыптастырады және технологиялық процестің үздіксіз жұмысын қамтамасыз етеді.

Өндірістік емес негізгі құралдар

Әлеуметтік мақсаттағы объектілерді қамтиды (мысалы, тұрмыстық және әлеуметтік инфрақұрылым).

Ұзақ мерзімді активтер және олардың құрамы

Ұзақ мерзімді активтер — кәсіпорынның шаруашылық қызметінде бір жылдан артық пайдаланылатын және қайта сатып-өткізуге арналмаған ресурстар. Егер актив қайта сату үшін ұсталып отырса, ол тауарлы-материалдық қорлар құрамына (айналым құралдарына) жіктеледі.

Ұзақ мерзімді активтерге мысалдар

  • Ұзақ мерзімді қаржылық инвестициялар.
  • Ұзақ мерзімді дебиторлық берешек.
  • Жылжымайтын мүлікке инвестициялар.
  • Негізгі құралдар.
  • Материалдық емес активтер.
  • Өзге ұзақ мерзімді активтер.

Мысал: сатуға арналған жазу үстелі оны өндіруші кәсіпорын үшін — қор (айналым активі), ал өз қажетіне сатып алған кәсіпорын үшін — негізгі құрал.

Категориялар бойынша жіктеу

  • Материалдық активтер: негізгі құралдар, табиғи ресурстар.
  • Материалдық емес активтер.

Материалдық активтер ерекшеліктері

Материалдық активтердің табиғи нысаны болады. Мысалы, жер пайдалану мерзімі шектелмегендіктен, әдетте амортизацияланбайды. Ал ғимараттар, машиналар мен жабдықтар пайдалану мерзімі ішінде амортизацияланады.

Есте ұстау маңызды: тозу (амортизация) — бағалау емес, құнды жүйелі түрде бөлу процесі.

Бағалау: бастапқы құн, баланстық құн және жойылу құны

Бастапқы құн

Сатып алуға байланысты нақты шығындар: қайтарылмайтын салықтар мен алымдар, жеткізу, монтаж, құрастыру, пайдалануға енгізу және активті мақсаты бойынша пайдалануға жарамды күйге келтіруге қажет өзге шығындар.

Ағымдағы (нарықтық) құн

Белгілі бір күнге нарық бағалары бойынша анықталатын құн.

Баланстық құн

Бастапқы (немесе қайта бағаланған) құннан жинақталған амортизация және құнсыздану шығындары шегерілгеннен кейінгі сома.

Жойылу құны

Активті өтімділікке жібергенде алынатын қалдықтар, сынықтар және басқа да қайтарымды құндылықтардың болжамды құны.

Есепке алу модельдері

Бастапқы мойындаудан кейін негізгі құралдар:

  • Өзіндік құн моделі: өзіндік құн – жинақталған амортизация – құнсыздану.
  • Қайта бағалау моделі: қайта бағалау күніндегі әділ құн – кейінгі жинақталған амортизация – құнсыздану.

Амортизация (IAS 16)

Амортизация — активтің амортизацияланатын құнын оның пайдалы қызмет мерзімі ішінде жүйелі түрде бөлу. Амортизацияланатын құн — жойылу құны шегерілген бастапқы құн (немесе оған теңестірілген басқа сома).

Пайдалы қызмет мерзімін айқындау факторлары

  • Техникалық жағдайы.
  • Пайдалану қарқыны.
  • Болжамды моральдық тозу деңгейі.
  • Техникалық құжаттама деректері.
  • Компанияның болашақ жоспарлары мен пайдалану саясаты.

Есептеу тәртібі (тәжірибелік қағида)

  • Жаңадан пайдалануға енгізілген объект бойынша амортизация — енгізілген айдан кейінгі айдың 1-күнінен бастап есептеледі.
  • Есептен шығарылған объект бойынша амортизация — шығарылған айдан кейінгі айдың 1-күнінен бастап тоқтатылады.

Амортизация есептелмейтін жағдайлар

  • Амортизацияланбайтын активтер (мысалы, жер).
  • Қайта құру/техникалық қайта жарақтандыру кезінде толық тоқтау шартымен.
  • Консервацияға ауыстырылған кезеңде.
  • Ағымдағы жалға алу шартымен алынған негізгі құралдар бойынша (есеп саясаты мен шартқа байланысты).

Шоттар жоспары және есепті ұйымдастыру

ҚР Қаржы министрінің 2007 жылғы 23 мамырдағы №185 бұйрығына сәйкес негізгі құралдардың жай-күйі мен қозғалысы бойынша жинақтамалы есеп, әдетте, 2400 «Негізгі құралдар» бөлімшесінің 2410 «Негізгі құралдар» шотында жүргізіледі. Түрлері мен объектілері бойынша талдамалық есеп үшін қосымша шоттар ашылады.

2410

Негізгі құралдардың есепке алынуы (құны).

2420

Негізгі құралдардың амортизациясы (жинақталған тозу).

2430

Құнсызданудан болатын шығындар.

Типтік бухгалтерлік жазбалар (мысалдар)

Төменде негізгі құралдардың түсуі, амортизациясы және есептен шығарылуы бойынша жиі кездесетін жазбалардың мысалдары берілген (ұйымның есеп саясатына және нақты жағдайға қарай өзгеруі мүмкін).

Сатып алу және ҚҚС

Дт 3310 Кт 1010, 1030 — жеткізушіге төлем жүргізілді.
Дт 2410 Кт 3310 — негізгі құрал ҚҚС-сыз кірістелді.
Дт 1420 Кт 3310 — ҚҚС сомасы есепке алынды.
Дт 3130 Кт 1420 — ҚҚС бойынша есеп айырысу.

Амортизация есептеу

Дт 8410, 7210 Кт 2420 — амортизация есептелді.

Есептен шығару (сату/жою кезінде)

Дт 7410 Кт 2410 — объектінің баланстық құны есептен шығарылды.
Дт 2420 Кт 2410 — жинақталған тозу есептен шығарылды.

Ескерту: Нақты жағдайға қарай жою шығындары, алынған материалдар, ҚҚС және басқа операциялар бойынша қосымша жазбалар қолданылады.

Негізгі құралдарды есептен шығару: себептері және қаржылық нәтиже

Есептен шығару себептері

  • Физикалық немесе моральдық тозу.
  • Шаруашылық қызметінде пайдаланылмайтын объектілерді сату.
  • Жарғылық капиталға салым ретінде беру.
  • Өтеусіз беру.
  • Ұзақ мерзімді жалға беру.
  • Жетіспеушілік, бүліну, апаттар және өзге себептер.

Пайда немесе залалды тану

Активті есептен шығарудан туған пайда немесе залал — істен шығудан алынған таза түсімнің бағаланған сомасы мен активтің теңгерімдік құны арасындағы айырма. Бұл сома кірістер мен шығыстар туралы есепте көрсетіледі.

Нақты істен шығу күні, әдетте, сатудан түсімді мойындау қағидаларына сәйкес айқындалады. Тарату (өтімділік) кезіндегі нәтиже көбіне басқа кірістер/шығыстар ретінде жіктеледі.

Құрамдас бөліктерді ауыстыру

Егер активті тану өлшемдері сақталса, негізгі құралдың сындарлы құрамдас бөлігін ауыстырғанда алмастырылған бөліктің теңгерімдік құны (амортизацияланғанына қарамастан) есептен шығарылуға тиіс. Егер теңгерімдік құнды сенімді бағалау мүмкін болмаса, алмастырылған бөліктің бастапқы құны ретінде сатып алу және орнату сәтіндегі шығындар пайдаланылуы мүмкін; мұнда кәсіби пайым қажет болуы ықтимал.

Қайта бағалау және капиталдағы көрсетілім

Қайта бағалау негізгі құралдарды әділ (нарықтық) құнға жақындату үшін жүргізіледі. Қайта бағалау нәтижесінде бастапқы құнның өсуі, әдетте, капиталдың құрамындағы қайта бағалау резерві (қосымша төленбеген капитал) арқылы көрсетіледі.

Қайта бағалау жазбаларының үлгісі

Дт 2410 Кт 5400 — қайта бағалау нәтижесінде құн өсімі.
Дт 5400 Кт 2420 — тозудың пропорционалды түзетілуі (қайта бағалау күні).

Қайта бағалау резерві объект есептен шығарылған сәтте бөлінбеген пайдаға ауыстырылуы мүмкін (ұйымның есеп саясатына сәйкес).

Жүргізу мерзімділігі

Тәжірибеде қайта бағалау заңнамада белгіленген тәртіппен, көбіне жыл соңындағы (31 желтоқсан) жағдай бойынша белгілі бір кезеңділікпен жүргізіледі.

Жөндеу, қайта құру және шығындарды тану

Жөндеу шығындарының есебі

Негізгі құралдарды жөндеуге байланысты шығындар, әдетте, шығындар шоттарына танылады. Егер жөндеу нәтижесінде активтің пайдалы қызмет мерзімі ұлғайса немесе экономикалық пайдасы едәуір артса, кей жағдайларда шығындар капиталдандырылып, активтің баланстық құнын арттыруы мүмкін (ұйымның есеп саясатына және стандарт талаптарына сай).

Жөндеу бойынша үлгілік жазбалар

Дт 7210, 8410 Кт 3310 — жөндеу бойынша қабылданған жұмыстар.
Дт 1420 Кт 3310 — ҚҚС сомасы.

Келісімшарт және актілер

Күрделі жөндеу мердігерлік тәсілмен орындалса, келісімшарт жасалып, смета бекітіледі. Жұмыс аяқталған соң комиссия орындалған жұмыстар актісін және жөнделген негізгі құралды қабылдау-өткізу құжатын рәсімдейді.

Түгендеу және құжат айналымы

Негізгі құралдар, тауарлы-материалдық қорлар және материалдық емес активтер бойынша түгендеу ұйымдағы тұрақты әрекет ететін түгендеу комиссиясы арқылы жүргізіледі. Құжаттық рәсімдеу талаптары сақталып, нәтижелері есепке уақтылы енгізіледі.

НҚ-1 актісін қолдану жағдайлары

  • Жекелеген объектіні негізгі құралдар құрамына енгізу.
  • Пайдалануға беру (ерекше тәртіп көзделген жағдайлардан басқа).
  • Цех/бөлім/учаске ішінде орын ауыстыру.
  • Қоймадан пайдалануға тапсыру.
  • Сату, сыйға тарту, жарғылық капиталға үлес, басқа субъектіге беру кезінде шығару.

Акт даналарының саны (тәжірибелік тәртіп)

  • Ішкі орын ауыстыру — 2 дана: 1-еуі бухгалтерияға, 2-еуі бөлімшеде қалады.
  • Өтеусіз беру — 2 дана: тапсырушы және қабылдаушы тараптарға.
  • Сату — 3 дана: 2-еуі сатушыда, 1-еуі сатып алушыға беріледі.

Салалық мысалдар (ауыл шаруашылығы)

Кейбір объектілер бойынша арнайы актілер қолданылады: егіс алқабын қорғайтын орман екпелерін қабылдау, мал төлдерін негізгі табынға ауыстыру сияқты операциялар уәкілетті тұлғалар толтыратын тиісті құжаттармен рәсімделеді. Мұндай актілерде әр объектінің (немесе малдың) сәйкестендіру деректері, жай-күйі және басқа да сипаттамалары көрсетіледі.