Дермене коллекциясы

Өлкетану қоғамдары және музей ісінің іргетасы

1920-жылдары Қазақстандағы музейлердің дамуы өлкетану қоғамдарының зерттеулерімен тығыз байланыста өрбіді. Өлкенің табиғатын, тарихи-мәдени ескерткіштерін зерттеу, құнды жәдігерлерді жинау мен сақтау қатар жүргізілді. Осы кезеңде өлкетанулық зерттеулер музей ісінің өрістеуіне тікелей ықпал етті.

Қазақ өлкесін зерттеу қоғамы: ұйымдасуы және міндеттері

Қазан төңкерісінен кейін құрылған қоғамдық ұйымдардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі – Қырғыз өлкесін зерттеу қоғамы (1925 жылдан бастап Қазақ өлкесін зерттеу қоғамы) болды. Қоғамның құрылуына А.П.Чулошников, А.П.Гра, Ә.Диваев, С.П.Петров, А.Л.Мелков, И.В.Мелкова, А.А.Четыркина, И.М.Расторгуев, Н.А.Чулошникова және басқа да зерттеушілер ықпал етті.

Жарғыда ғылыми материалдарды, кітаптарды, қолжазбаларды, актілерді, карталарды, мерзімді басылымдарды және өнер туындыларын жинау мен сақтау, сондай-ақ өлкелік музей құру мәселелері нақты қамтылды. Қоғамның Орал, Семей, Алматы, Петропавл, Ақмола, Қостанай, Шымкент, Өскемен сияқты қалалардағы бөлімшелері өлкенің экономикасын, тарихы мен мәдениетін зерттеумен қатар, тарих және мәдениет ескерткіштерін анықтап, сипаттап, жаңа музейлер құрып, экспонаттар жинаумен айналысты.

Орталық өлкетану музейі: басқару, қор және әлеуметтік ахуал

Өлкетануды дамытушылардың қатарында С.Меңдешов, М.О.Әуезов, С.Л.Асфандияров, Ә.Диваев, В.Г.Герасимов, О.К.Жандосов және басқа да ғылым мен мәдениет өкілдері болды. 1922 жылғы 2 қыркүйекте Академиялық орталық төрағасы А.Байтұрсыновтың есебінде музей ісі, Орталық өлкетану музейінің басқару жүйесін өзгерту және музейді 1922 жылғы тамызда құрылған Кеңес басқаратыны көрсетілді.

Музейде материалдарды жүйелеу мен топтау жұмыстары жүргізілді. Алайда мамандар штаты қысқарып, кадрлық тапшылық сезілді. Бұл құбылыс сол кезеңдегі саяси-экономикалық ахуалмен байланысты болды.

Экспедициялар және мұра жинаудың кеңеюі

1922 жылғы мамыр мен қазан аралығында ұйымдастырылған «Қызыл керуенге» қатысқан қоғамның ғылыми қызметкері А.А.Четыркина Торғай, Ақмола, Семей өңірлерін аралап, өлең, аңыз-әңгіме, ертегі сияқты халық шығармаларын жинады. Қазақ тілінде 22 жазба жасады. Сондай-ақ қолөнер, ағаш өңдеу, кілем мен текемет түрлері зерттелді.

Ә.Диваев: этнография, музей және ескерткіштерді зерттеу

Ә.Диваев – Қазақстандағы музей ісі мен археологиялық-этнографиялық зерттеулердің дамуына зор үлес қосқан ғалым. Ол Қожа Ахмет Ясауи кесенесіндегі жазулардың аудармасы мен Ахмед Ясауи мөрінің зерттелуіне мүмкіндік жасады. 1880 жылдан бастап Түркістан өңірінің жергілікті тұрғындарының ауыз әдебиеті мен тұрмысын зерттеуді қолға алды, кейін бірқатар ғылыми қоғамдардың мүшесі ретінде жүйелі жұмыстар жүргізді.

1925–1930: музейлер мен қорықтар желісі, басқарушылық шешімдер

1925 жылдары Қазақстанды зерттеу қоғамы, «Талап» қоғамы және Түркістан халық ағарту комиссариаты бірлесті. 1927 жылы Қазақстанда 9 музей және 5 қорық болды. Алайда музейлер мен қорықтардың жұмысы әрдайым уақыт талабына сай бола бермеді: материалдық база әлсіз, қызметкерлердің жалақысы төмен болды.

1926 жылы Сырдария губерниясында өлкетану қоғамы құрылып, Б.П.Тризна көне ескерткіштерді, өнер туындыларын және табиғи нысандарды сақтау жұмыстарына белсене қатысты. И.К.Шпота губерния музейінің меңгерушісі ретінде музей ісін өркендетіп, ескі Сайрам, Шымкент және Ақсу-Жабағылы аумағында тарихи-археологиялық зерттеулер жүргізді. 1926 жылғы маусымда Ақсу-Жабағылы қорығын құру туралы қаулы қабылданды.

Туркомстарис / Средазкомстарис: қорғау, қайта құру, ғылыми үйлестіру

1921 жылы «Мұражайлар ісі және көне ескерткіштерді, өнер туындыларын және табиғатты қорғау жөніндегі Түркістан комитеті» құрылды. Комитеттің мақсаты Қазақстан мен Орта Азиядағы музей ісін дамыту, көне өнер мен археологиялық ескерткіштерді және табиғи нысандарды қорғау болды. 1921 жылдан бастап Туркомстарис ескерткіштерді зерттеу, есепке алу, қорғау және жөндеудің жоспарлы жұмыстарын жүргізді; 1924 жылдан бастап ол Средазкомстарис деп аталды.

Комитет ескерткіштерді есепке алу мен қорғауда бағыт беруші ғылыми-зерттеу орталығы қызметін атқарды. Ірі ғалымдар қатарында В.В.Бартольд, А.А.Семенов, Ә.Диваев, В.Л.Вяткин, М.Е.Массон, Л.В.Ошанин аталады. В.В.Бартольд Орта Азияға бірнеше рет келіп (1920, 1925, 1927, 1928), ғылыми кітапхана мен музей қорларын ұйымдастыруға елеулі үлес қосты. А.А.Семенов музей ісі мен көне өнер ескерткіштерін қорғау бағытындағы құрылымдарда жауапты қызметтер атқарып, археологиялық экспедицияларға белсенді қатысқан.

М.Е.Массон және Шымкент музейінің қалыптасуы

М.Е.Массонды Орта Азия археологиясының «патриархы» деп атау бекер емес: оның зерттеулерінсіз аймақтың материалдық мәдениетін жүйелі түсіндіру қиын. Ол 1927 жылдан бастап Қазақстанды зерттеу қоғамының Сырдария бөлімінің белсенді мүшесі болды. 1921 жылы Шымкент қаласында музейдің негізі қаланып, оны құруға М.Е.Массон, В.П.Тризна, И.К.Шпота секілді мамандар еңбек етті; 1925 жылы музей салтанатты түрде ашылды.

Бүгінде бұл мекеме Оңтүстік Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі ретінде танылып, ескерткіштерді құжаттау, жинақ шығару, тас дәуірі мен ортағасыр ескерткіштерін, этнографиялық заттарды зерттеу және музейлендіру бағытында кең ауқымды жұмыстар атқарады.

Алаш зиялылары және мұра жинау мәдениеті

Қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі қазақтың мәдени-рухани шараларының көптеген бастамаларына алаш зиялылары ұйытқы болды. Дегенмен олардың тарихи еңбегі ұзақ уақыт бойы әдейі көмескілендірілді. Алаш көсемдерінің бірі А.Байтұрсынов 1920–1921 жылдары Халық ағарту комиссары қызметін атқарып, тұңғыш мемлекеттік баспаны, Академиялық орталықты, Ғылыми комиссияны және Халыққа білім беру институтын ашуға ықпал етті.

Қорытындысында, Қазақстанды зерттеу қоғамы және өзге өлкетану ұйымдары музейлер құруға, экспонат жинауға, ескерткіштер мен өнер туындыларын қорғауға тұрақты түрде ықпал етті. 1920-жылдардың соңына қарай облыстық музейлердің өлкетанулық бағыты негізінен қалыптасқанымен, экспозиция құрылымы мен ғылыми ұстанымдарын одан әрі жетілдіру міндеті күн тәртібінде қала берді.