Болжалды сабақтас құрмалас сөйлем

Мағыналық принципке негізделген жіктеу

Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдерді топтастыруда мағыналық принцип те негізгі өлшем ретінде алынды (С. Аманжолов, Т. Қордабаев). Бұл принцип бойынша бағыныңқы сөйлем мен басыңқы сөйлемнің өзара қарым-қатынасындағы мағыналық мазмұн жетекші рөл атқарады.

С. Аманжоловтың «Қысқаша курсында» сабақтас сөйлемдер 18 түрге жіктеледі: себеп-салдар, мезгіл, шартты, ұқсастық, мақсатты, қарсылықты, дағдылы, үлестес, аяулы, мекен, сілтеу, үдетпелі және т.б.

Мағыналық-тұлғалық принцип және құрылым

Бағыныңқы сөйлемдерді топтастыруда мағыналық-тұлғалық принциптер де негізге алынады. Бұл тәсілде бағыныңқы мен басыңқыны айқындайтын мағыналық белгілер мен олардың жасалу жолдары өзара тығыз байланыста қарастырылады (мысалы, түсіндірмелі, ыңғайлас сабақтас) (Есенов).

Қазіргі кезеңде салалас құрмаластың 8, ал сабақтас құрмаластың да 8 мағыналық түрі көрсетіліп жүр.

Қ. Шәукенұлының сабақтастарды топтастыруы

Сабақтастардың мағыналық түрлерін саралауда өзіндік ерекшелігі бар жіктеулердің бірі — Қ. Шәукенұлының таптастыруы. Автор сабақтас құрмалас сөйлемдерді төмендегідей мағыналық топтарға бөледі:

• Мезгіл бағыныңқылы

  Сабақтас құрмалас сөйлем

• Себеп бағыныңқылы

  Сабақтас құрмалас сөйлем

• Кезектес бағыныңқылы

  Сабақтас құрмалас сөйлем

• Шартты бағыныңқылы

  Сабақтас құрмалас сөйлем

• Мәндес бағыныңқылы

  Сабақтас құрмалас сөйлем

• Сын-қимыл бағыныңқылы

  Сабақтас құрмалас сөйлем

• Қарсылықты бағыныңқылы

  Сабақтас құрмалас сөйлем

• Мақсат бағыныңқылы

  Сабақтас құрмалас сөйлем

• Түсіндірмелі

  Сабақтас құрмалас сөйлем

• Салыстырмалы

  Сабақтас құрмалас сөйлем

• Болжалды

  Сабақтас құрмалас сөйлем

• Көп тармақты

  Сабақтас құрмалас сөйлем