Шоттар корреспонденциясы дебет
Қаржылық есеп берудің мәні және ақпаратты ашудың қажеттілігі
Есептік кезеңде кез келген заңды тұлғаның қызмет нәтижесін толық ашу қажет. Өйткені қаржылық есеп беруде көрсетілген сандар әрдайым болған оқиғалардың себебін және олардың салдарын толық түсіндіре бермейді. Сондықтан есепті талдауда көптеген ықтимал себептердің ішінен ең маңыздысы зерттеледі: әсіресе бір заңды тұлғаның басқа нарық субъектілерімен қатынасы, яғни ұйымның (ШЖС) қаржылық нәтижесіне елеулі әсер еткен факторлар анықталады.
Егер екі субъект арасында айрықша (ерекше) қатынастар қалыптасса, олар байланысқан тараптар деп танылады. Заңды тұлғаның қызметіне, қаржылық нәтижесіне және жалпы жағдайына ықпал ететін факторлар ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Ішкі факторларға басқару шешімдерін қабылдауға, жоспарлауға және бақылауға тікелей қатысатын басшылардың іскерлік беделі мен құзыреті жатады.
Неге бұл маңызды?
- Есептегі сандардың артындағы экономикалық себептерді ашу пайдаланушыларға шешім қабылдауды жеңілдетеді.
- Байланысқан тараптармен операциялар бағаға, табысқа, шығынға және тәуекел деңгейіне тікелей әсер етуі мүмкін.
- Ашықтық пен салыстырмалылық қаржылық есептің сенімділігін арттырады.
Инвестиция, меншік құқығы және басқару ықпалы
Көптеген заңды тұлғалар үшін инвестиция көбіне қосымша қаржылық ресурстардың көзі ретінде қарастырылады. Заңды тұлғаның бағалы қағазын сатып алған инвестор белгілі бір деңгейде басқаруға қатысу құқықтарын иеленіп, сондай-ақ мүліктік мүдде пайда болады. Мұндай қатынастар ұйымның шешімдеріне ықпал етіп, нәтижесінде қаржылық көрсеткіштердің қалыптасуына әсер етуі мүмкін.
Байланысқан тараптар арасындағы операциялар: баға белгілеу тәсілдері
Байланысқан тараптар арасындағы өзара операцияларға баға белгілеуде бірнеше тәсіл қолданылуы мүмкін. Тәжірибеде әдіс таңдау операцияның мәніне, нарықтық деректердің қолжетімділігіне және салыстырмалылық деңгейіне байланысты.
Бақыланбайтын бағаларды салыстыру
Тәуелсіз тараптар арасындағы ұқсас тауарлар (жұмыс/қызмет) бойынша нарықтық бағалармен салыстыру арқылы баға анықталады.
Қайта сату бағасы әдісі
Тауар байланысты тараптан алынып, кейін тәуелсіз жаққа сатылған жағдайда қолданылады. Нарыққа қайта сату бағасынан негізделеді.
Қосымша шығындар әдісі
Өндіруші/жабдықтаушы шығындарына негізделген үстеме қосу арқылы баға қалыптастырылады.
Ескерту: рентабельділік және деректер шектеулері
Қайта сату бағасын негіздеу үшін орташа рентабельділік деңгейі пайдаланылуы мүмкін. Ол ұқсас салалардағы айналымды немесе капиталды пайдалану тиімділігімен салыстыруға мүмкіндік береді. Кейбір жағдайларда деректер жеткіліксіз болғанда, баға тек шығын деңгейі бойынша белгіленіп, не мәмілені бағалаудан бас тарту тәуекелі туындайды.
Байланысқан тараптарды анықтаудың практикалық белгілері
Байланысқан тараптарды анықтауда ұйымның жарғылық капиталындағы қатысу үлесі, дауыс беретін акциялар, басқарушы тұлғаларды тағайындау құқығы және ұйымды басқару жөніндегі келісімшарттардың болуы сияқты белгілер қарастырылады.
Негізгі критерийлер (қысқаша чек-парақ)
- Жарғылық капиталда 20%-дан жоғары инвестицияның болуы немесе акционерлердің дауыс беретін акциялардың 20%-ын иеленуі.
- Басқа субъектінің жарғылық капиталдағы дауыс беруші үлесінің 20%-дан асуы.
- Еншілес немесе тәуелді заңды тұлғалардың болуы.
- Құрылтайшылар/жалпы жиналыс арқылы басшылықты тағайындау туралы шешімнің болуы.
- Басқа субъектілермен ұйымды басқару жөнінде келісімшарттың жасалуы.
- Оперативті басқару құқығы бар ұйымдар арқылы ықпал ету.
Төленбеген капитал және 5020 шотының мазмұны
Төленбеген капитал шотында заңды және жеке тұлғалардың шаруашылық серіктестіктің жарғылық қорына қосқан үлестері бойынша берешек сомалары туралы ақпарат жинақталады. 5020 шоты жарғылық капиталға жарияланған, бірақ толық енгізілмеген сомаларды көрсетеді. Бұл — қатысушылардың капиталға құқықтарын білдіретін көрсеткіш.
Үлгілік шот корреспонденциялары (қысқаша кестелер)
Жарғылық капитал және жалға беру операциялары
| № | Операция мазмұны | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 1 | Жалға беру келісімшартында көрсетілген бағамен негізгі құралдар жалға берілді | 001 | 2410 |
| 2 | Жалдау мерзімі аяқталған соң негізгі құралдар жалға берушіге қайтарылды | 2410 | 001 |
| 3 | Жарияланған жарғылық қор сомасы белгіленген тәртіппен тіркелді | 5020 | 5010 |
| 4 | Материалдық емес активтер жарғылық қорға жарна ретінде енгізілді | 2710–2740 | 5020 |
| 5 | Ақшалай қаражаттар жарғылық қорға жарна ретінде енгізілді | 1010–1070 | 5020 |
Материалдық емес активтерді сату бойынша корреспонденция
| № | Операция мазмұны | Сомасы | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Материалдық емес активтер сатылды (қалдық құны, тозу сомасы, босату/сату құны бойынша) | 170 000 / 30 000 / 211 000 | 7410, 2740, 2110 | 2120, 1030, 2730, 6210 |
| 2 | Сатылған активтер бойынша ҚҚС (16%) есептелді | 33 760 | 2110, 2120, 1030 | 3130 |
| 3 | Жылдық жиынтық табыс шотына есептен шығарылды (табыс/шығыс) | 211 000 / 170 000 | 6210 / 5410 | 5410 / 7410 |
Дивидендтер, пайыздар және өзге қаржылық табыстар
| № | Операция мазмұны | Сомасы | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Акциялар бойынша дивидендтер, бағалы қағаздар бойынша пайыздар, ұзақ мерзімді жалға ақысы есептелінді | 120 000 | 1250 | 6120 |
| 2 | Өткен кезеңде алынған табыс ағымдағы кезеңге жатқызылды | 20 000 | 4420 | 6120 |
| 3 | Атаулы құнынан төмен бағамен алынған бағалы қағаздардан табыс | 40 000 | 1130 | 6120 |
| 4 | Жыл соңында табыс жиынтық табысқа көшірілді | 180 000 | 6120 | 5410 |
Бағам айырмасы және бағалы қағаздарды сату шығындары
| № | Операция мазмұны | Сомасы | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Инвестиция сатылды (бас/тәуелді/бірге бақыланатын және басқа ұйымдар) | 300 000 / 500 000 / 100 000 / 100 000 | 7410 | 2210 / 2310 |
| 2 | Бағалы қағаздар сатылды (акциялар/облигациялар/өзгелері) | 100 000 / 200 000 / 400 000 | 7410 | 1150 / 1130 / 1110 |
| 3 | Жыл соңында бағалы қағаздарды сатуға байланысты шығындар жиынтық табысқа көшірілді | 1 700 000 | 5410 | 7410 |
Үлестік қатысудан түскен табыстар (зияндар)
| № | Операция мазмұны | Сомасы | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Таза табыстан үлестік табысқа тиесілі сома есептелді | 150 000 | 2200 | 7600 |
| 2 | Таза табыстан үлестік зиян сомасы есептелді | 90 000 | 7600 | 2200 |
Бюджет көрсеткіштері: Астана қаласы (2005–2007)
Төмендегі кесте Астана қаласы бюджетінің 2005–2007 жылдардағы кірістері мен шығындарының серпінін көрсетеді (млн теңге). Бұл мәліметтер бюджеттік теңгерім, трансферттер үлесі және шығыс құрылымының өзгерісін салыстыруға мүмкіндік береді.
1-кесте. Бюджет серпіні (млн теңге)
| Көрсеткіш | 2005 | 2006 | 2007 (бағалау) |
|---|---|---|---|
| I. Кірістер | 77 468,1 | 128 163,8 | 190 019,8 |
| Салықтық түсімдер | 32 854,4 | 45 288,8 | 55 189,6 |
| Салықтық емес түсімдер | 1 013,9 | 833,0 | 1 034,3 |
| Негізгі капиталды сатудан түскен түсім | 4 444,9 | 12 383,6 | 16 808,0 |
| Ресми трансферттердің түсуі | 39 154,8 | 69 658,3 | 116 987,9 |
| II. Шығындар | 82 462,4 | 125 658,9 | 191 279,7 |
| Жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер | 833,8 | 1 089,9 | 1 387,5 |
| Қорғаныс | 92,5 | 136,5 | 141,3 |
| Қоғамдық тәртіп, қауіпсіздік, құқықтық және сот жүйесі | 2 381,2 | 3 770,6 | 4 146,2 |
| Білім беру | 9 300,7 | 9 255,9 | 12 063,3 |
| Денсаулық сақтау | 7 511,5 | 11 179,9 | 17 288,8 |
| Әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамсыздандыру | 2 923,4 | 2 618,6 | 2 084,7 |
| Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық | 32 291,5 | 45 620,8 | 66 996,9 |
| Мәдениет, спорт, туризм және ақпараттық кеңістік | 5 788,9 | 7 722,0 | 19 746,5 |
| Отын-энергетика кешені және жер қойнауын пайдалану | 6 177,9 | 14 067,4 | 14 786,9 |
| Ауыл, су, орман, балық шаруашылығы; қоршаған ортаны қорғау; жер қатынастары | 167,9 | 231,5 | 349,3 |
| Өндіріс, сәулет және қала құрылысы | 511,3 | 849,5 | 861,0 |
| Көлік және коммуникация | 9 735,1 | 21 892,1 | 38 803,7 |
| Басқалар | 120,9 | 167,1 | 951,3 |
| Борышқа қызмет көрсету | 295,3 | 167,9 | 52,7 |
| Трансферттер | 4 331,1 | 6 895,3 | 11 619,6 |
| III. Операциялық сальдо | -4 994,3 | 2 504,9 | -1 259,9 |
| IV. Таза бюджеттік несиелендіру | -310,3 | ||
| V. Қаржы активтері бойынша операциялар сальдосы | 1 669,3 | 1 689,1 | 4 017,4 |
| VI. Бюджет тапшылығы (профицит) | -6 353,6 | 815,8 | -5 277,4 |
| VII. Тапшылықты қаржыландыру (профицитті пайдалану) | 6 353,6 | -815,8 | 5 277,4 |
Қаржылық есеп берудің мақсаты, пайдаланушылары және талаптары
Қаржылық есеп беру — кәсіпорынның өткен кезеңдегі қаржылық-шаруашылық қызметін кешенді сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі. Оның негізгі мақсаты — пайдаланушыларға заңды тұлғаның қаржылық жағдайы туралы сенімді, маңызды және пайдалы ақпарат ұсыну.
Негізгі пайдаланушылар
- Потенциалды инвесторлар
- Кредиторлар
- Жабдықтаушылар мен сатып алушылар
- Еңбеккерлер
- Мемлекеттік органдар
Есеп беруге қойылатын талаптар
- Қызмет нәтижесін анық әрі объективті көрсету
- Көрсеткіштердің өзара үйлесімділігі мен салыстырмалылығын сақтау
- Бухгалтерлік және жедел-статистикалық есеппен сабақтастықты қамтамасыз ету
- Әдістемелік және өзге нормативтік ережелерді сақтау
Жауапкершілік және түгендеудің рөлі
Бұрмаланған есеп бергені үшін кәсіпорын басшысы мен бас бухгалтер Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес жауап береді. Қаржылық есеп беруді әзірлеу әдетте түгендеу жұмыстарынан басталады.
Түгендеу — бухгалтерлік есеп әдісінің элементі. Ол ақша қаражаттарының, есеп айырысулардың, аяқталмаған өндірістің, тауар-материалдық қорлардың, материалдық емес активтердің және негізгі құралдардың нақты қолда барын тексеріп, есеп деректерімен салыстыруды көздейді. Меншік нысанына, қызмет түріне және жұмыс тәртібiне қарамастан, түгендеуді барлық кәсіпорын жүргізеді және ол құжаттаудың міндетті толықтырушысы болып табылады.
Консолидаланған есеп беру
Қаржылық есепті бір ғана ұйым емес, бірнеше ұйым бірігіп те жасай алады. Мұндай есеп консолидаланған қаржылық есеп беру деп аталады және ол топтың қаржылық жағдайын біртұтас экономикалық субъект ретінде көрсетуге бағытталған.
Қорытынды
Қорытындылай келе, қаржылық есеп беру кәсіпорынның белгілі бір кезеңдегі қаржылық-шаруашылық қызметін толық сипаттайтын маңызды ақпарат көзі болып табылады. Ол басқару органдарының тиімділігін бағалауға, ресурстар мен міндеттемелерді талдауға, сондай-ақ ақша қаражаттарының болашақ ағындарын болжауға мүмкіндік береді. Бұл ақпарат несие беру, инвестициялау және басқа да экономикалық шешімдер қабылдауда ерекше маңызға ие.
Есеп берудің әділ әрі шынайы жасалуы кәсіпорынның ғана емес, жалпы ел экономикасының беделін арттырып, қаржылық тұрақтылықты нығайтады. Сондықтан қаржылық есеп берудің қағидаларын қатаң сақтап, ашықтық пен жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру — кәсіби бухгалтер мен экономист үшін негізгі міндеттердің бірі.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Қаржылық және бухгалтерлік есеп беру туралы» заңы, 28 ақпан 2007 ж.
- Радостовец В.В., Радостовец В.И., Шмидт О. «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп».
- Назарова В.Л. «Шаруашылық субъектідегі бухгалтерлік есеп».
- Әбдіманапов Ә. «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп принциптері».
- Кеулімжаев, Құдайбергенов. «Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері».
- «Шоттар жоспарын бекіту», 23.05.2007 ж.