Міндетті сақтандыру туралы кейбір зандардың сақтандыру компаниялары үшін тартымдылығы аздау
Қазақстандағы сақтандыру нарығын кім және қалай қадағалайды?
Қазақстанда сақтандыру, қайта сақтандыру ұйымдары мен сақтандыру делдалдарының қызметіне бақылауды мемлекеттік уәкілетті орган — Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің банк және сақтандыруды қадағалау бағытындағы құрылымдары жүзеге асырады. Нарықтағы үдерістердің күрделілігі басқару мен реттеудің ортақ тұстары мен айырмашылықтарын нақты түсіндіруді талап етеді.
Басқару мен реттеу: ортақ мақсат, әртүрлі өріс
Басқару да, реттеу де бір жүйеде қызмет атқарады: олардың көмегімен тұрақтылық қамтамасыз етіледі, серпінді тепе-теңдікке қол жеткізіледі және бағдарламалық мақсаттар іске асырылады. Дегенмен, басқарудың өрісі кеңірек: реттеу басқарудың негізгі атқарымдарының біріне жатады.
Басқаруды сипаттайтын негізгі құрамдастар:
- ақпараттық қамтамасыз ету;
- кері байланыс қағидасы;
- нысаналылық (мақсатқа бағытталу);
- кадрлық әлеует және менеджмент тетіктері.
Бұл сипаттар өзін-өзі басқаратын күрделі жүйелерге тән. Әлеуметтік жүйелердің бір тармағы ретінде сақтандыру нарығы да осы логикаға кіреді.
Қатаң реттеу және «нормативпен алмастыру» тәуекелі
Қазақстанда сақтандыру қызметін құқықтық реттеу бірнеше кезеңнен өтті. Қазіргі тәжірибеде «Сақтандыру қызметі туралы» заңның жаңартылған редакциялары ұйым қызметін қатаңырақ тәртіпке келтіруге және нарыққа халықаралық талаптарға жақынырақ элементтер енгізуге мүмкіндік берді.
Алайда, теріс үрдістер де бар: уәкілетті органның қадағалау міндеттері кей жағдайда сақтандыру бизнесін реттейтін нормативтік құқықтық актілерді көптеп қабылдаумен «алмастырылып» кетуі мүмкін. Практикада бұл уәкілетті органның реттеуші бастамалары заң шығарушы биліктің (Парламенттің) функцияларымен шектесіп қалатындай әсер қалдырады.
Негізгі қауіп:
қабылданатын ведомстволық актілердің Конституцияға, Азаматтық кодекске және өзге де базалық заңдарға әрдайым толық үйлесе бермеуі.
Мысалы, банктер туралы заңнамалық нормалар банктік қызметке жатпайтын операцияларды шектей отырып, банктерге сақтандыру ұйымдарының жарғылық капиталына қатысуға мүмкіндік береді. Бұл жағдай нарықта ірі қаржы топтарының ықпалын күшейтіп, еншілес сақтандыру компаниялары арқылы монополиялану тәуекелін арттырады және шағын әрі орта ойыншыларды ығыстыруға жол ашуы ықтимал.
Капитал талаптары: тұрақтылық па, әлде шоғырлану ма?
Нарық құрылымына капитал жеткіліктілігіне қойылатын талаптар да әсер етті. 1999 жылғы 15 желтоқсандағы Ұлттық банк басқармасының қаулысы бойынша (кейін заңнамамен де бекітілген) 2000 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыс істейтін сақтандыру ұйымдары үшін меншікті капиталдың ең төменгі мөлшері 100 млн теңге деңгейінде белгіленді. Мұндай талаптар нарықты тұрақтандыруға бағытталғанымен, шоғырлануды да күшейтуі мүмкін.
Ұқсас үрдіс Ресейде де байқалды: өмірді сақтандырумен және өзге сақтандыру түрлерімен айналысатын ұйымдарға қойылатын ең төменгі жарғылық капитал талабы (ұлттық валютаға шаққанда) шамамен 14,5 млн теңге деңгейінде көрсетіледі.
Бұл мәселені теңгерімді шешу үшін мемлекет тарифтер мен сыйақыларды тікелей белгілеуге емес, тұтынушыны қорғаудың институционалдық тетіктеріне, ашықтыққа, сатып алу міндеті сияқты базалық ережелердің сапалы орындалуына және әділ дауларды шешу механизмдеріне басымдық бергені жөн.
Нарықтың «салмағы»: Қазақстан әлемдік деңгеймен салыстырғанда
Қазақстандағы сақтандыру нарығының қазіргі ауқымы әлемдік көрсеткіштерден едәуір төмен. Мәселен, сақтандырудың ЖІӨ-дегі үлесі бірқатар елдерде жоғары деңгейде:
Швейцария
11,9%
Ұлыбритания
11,22%
Нидерланд
9,41%
Франция
9,3%
Финляндия
7,6%
Германия
6,54%
Дания
6,3%
Португалия
5,42%
Бельгия
6,85%
Қазақстан (2003 ж. басы)
0,55% (сақтандыру активтері / ЖІӨ)
Ресей
1,3% (ұқсас көрсеткіш)
Қазақстанда әсіресе өмірді сақтандыру сегменті әлсіз дамыған. Қызмет желісі тар, өнімдері жеткіліксіз компаниялардың бір бөлігі үшін қаржылық орнықтылық тәуекелі сақталады. Сондықтан ұлттық нарықты қорғау және орнықты дамыту бойынша алдын ала пәрменді шаралар қажет.
Дауларды сотқа жеткізбей шешу: омбудсмен институты неге маңызды?
Сингапур, Швейцария, Ұлыбритания сияқты елдерде сақтандыру бюросы немесе кеңесі тұтынушылар мен компаниялар арасындағы дауларды сотқа жеткізбей шешуге көмектеседі. Мұндай механизм нарыққа сенімді арттырып, тұтынушының әлсіз позициясын теңестіреді.
Қазақстанда да тұтынушылар құқығын қорғауға бағытталған сақтандыру омбудсменін күшейту туралы бастамалар көтерілгенімен, бұл бағытта айқын жүйелі өзгерістер жеткіліксіз деген пікір бар.
Міндетті сақтандырудың қайшылығы: көп шағым, аз сенім
Қазір Қазақстанда 41 сақтандыру компаниясы жұмыс істейді. Тоғыз ай ішінде олардың жиынтық активтері 51%-ға өсіп, 111 млрд теңгеге жеткені айтылады. Соған қарамастан, тұтынушы тәжірибесінде ең жиі аталатын сақтандыру түрі — автокөлік иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру.
Автосақтандыру: тариф төмен, дау көп
Автосақтандыруды компаниялар әрдайым тиімді өнім ретінде қабылдай бермейді: сыйақы мөлшері шамамен 4 мың теңге төңірегінде, ал жол-көлік оқиғалары жиі болғандықтан төлемдер де көп болуы мүмкін. Реттеуші органдарға түсетін шағымдардың едәуір бөлігі — төлемді ала алмау немесе төлем мөлшеріне көңіл толмау мәселелері.
Жиналған қаржы
13 млрд тг
тоғыз айда, міндетті сақтандырудың 8 түрі бойынша
Төленгені
4 млрд тг
яғни үштен біріне де жетпейді
Шағым құрылымы
80%
автосақтандыруға қатысты шағымдар үлесі
Сот процестері ұзаққа созылатындықтан, көп адам уақытын жоғалтпау үшін көлігін өз қаражатына жөндеуге мәжбүр болады. Ал сақтандырушылар міндетті сақтандырудан түсетін пайда аз екенін айтып, сыйақы мөлшерін көтеру қажеттігін алға тартады.
Фермерлер тәжірибесі: құрғақшылық «заңда жоқ» болып шыққанда
Міндетті сақтандырудан ең көп қиындық көрген топтардың бірі — фермерлер. 2006 жылы өсімдіктерді міндетті сақтандыру енгізілген кезде көпшілігі сақтандыру сыйақыларын төлегенімен, өнім шықпай қалған жағдайда өтемақы алғандар аз болды. Мысалы, Батыс Қазақстан облысында бір жылы егістіктің 47%-ында бидай шықпай қалғаны айтылады. Құрғақшылық салдарына қарамастан, кейбір компаниялар «құрғақшылық заңда тікелей көрсетілмеген» деген уәжбен төлемнен бас тартқан. Тек санаулы фермерлер сот арқылы тиісті қаражатын өндіріп ала алды.
Нәтиже:
міндетті сақтандырудың тартымдылығы төмендеген соң, кей жерлерде компаниялар агенттік желіні қысқартуға дейін барғаны туралы пікірлер кездеседі. Бірақ бұл компаниялардың жалпы алғанда шығынға батып отырғанын автоматты түрде білдірмейді.
Тұтынушы неге әлсіз?
Әрбір сақтандыру компаниясында тәжірибелі мамандар мен кәсіби заңгерлер жұмыс істейді. Ал сақтандыру жағдайына тап болған азаматқа олардың алдында өз құқығын дәлелдеу оңай емес. Осы теңсіздікті азайту үшін сақтандыру омбудсмені институтын енгізу және оны нақты өкілеттікпен күшейту туралы бастамалар бұрыннан айтылып келеді, бірақ бұл бағытта жүйелі ілгерілеу баяу.