Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұжымының стандарты
Судың ағза үшін маңызы
Су — организмнің ең маңызды құрамдас бөлігі. Тірі ағзадағы көптеген химиялық реакциялар су қатысуымен жүреді. Тұз алмасуы су алмасумен тығыз байланысты, ал су зат алмасу үдерістерінің белсенді қатысушысы болып саналады.
Ересек адамдағы су үлесі
Ересек адамның организміндегі су мөлшері, орташа есеппен, дене салмағының 58–67%-ын құрайды.
Ұлпалар мен мүшелер
- Бауыр, ми, тері: шамамен 70% су
- Бұлшық ет, жүрек: 76–80% су
Биологиялық сұйықтықтар
- Қан: 83% су
- Лимфа: 90% су
- Зәр, сілекей, тер: 95–99%-ға жуық су
- Асқазан шырыны: 99,5% су
Су ресурстары және ластану мәселесі
Дүниежүзілік су қорының ластануы бүкіл адамзат қауымын алаңдатып отыр. Бұл мәселе Қазақстанға да тән. Су экожүйелерінің ластануы әртүрлі жолмен жүзеге асады және оның деңгейі үнемі бақылауды қажет етеді.
Ластанудың негізгі түрлері
- Биологиялық — өсімдіктер, жануарлар, микроорганизмдер мен бактериялар әсері.
- Химиялық — уытты заттар және судың табиғи құрамын бұзатын қосылыстар.
- Физикалық — жылулық ластану, электромагниттік өрістер, радиоактивті заттар.
Ластануды күшейтетін факторлар
Суда еріген әртүрлі химиялық элементтер мен бөлшектер ластану деңгейін арттырады. Сонымен қатар температураның ауытқуы да судың сапасының нашарлауына әсер етеді.
Ауыз судың сапасын бағалау үшін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) 100-ден астам сапалық көрсеткіш ұсынады. Қазақстанда ауыз су сапасы мемлекеттік стандарт бойынша 30 міндетті көрсеткішпен анықталады.
Ластанудың негізгі көздері және ақаба су
Су айдындары көбіне тазартылмаған ақаба сулардың өзен-көлдерге жіберілуі салдарынан ластанады. Негізгі көздеріне тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықтары, өнеркәсіп орындары және ауыл шаруашылығында тыңайтқыштарды мөлшерден тыс қолдану жатады.
Ақаба судың жіктелуі
Қоспалар бойынша
Ерімейтіндер, коллоидтар, еритіндер.
Лас сулар бойынша
Минералдық, органикалық, бактериялық, биологиялық.
Құрамы және әсері
Тұрмыстық ақаба сулардың құрамында орта есеппен 52% органикалық және 42% минералдық заттар кездеседі. Өнеркәсіптік ағындылар синтетикалық және басқа да химиялық элементтермен ластануға бейім.
Пестицидтер мен гербицидтер сияқты ауыл шаруашылығында қолданылатын химиялық қалдықтар су микрофлорасы мен микрофаунасына, ірі жануарлар мен құстарға зиян келтіреді. Бұл қосылыстар азық-түлік пен тағам тізбегі арқылы адам организміне де әсер етуі мүмкін.
Жердегі су қоры және су айналымы
Жер бетіндегі судың жалпы мөлшері шамамен 14 млн км³. Алайда пайдалануға жарамды тұщы судың стационарлық қоры гидросфера көлемінің тек 0,3%-ын ғана құрайды.
Планетамызда су үздіксіз айналымда болады: дүниежүзілік мұхит бетіне жылына шамамен 412 мың км³ су буланып, қайтадан жауын-шашын түрінде түсетін жылдық мөлшер 310 мың км³ шамасында болады.
Қоғамдық денсаулық: сапалы ауыз судың рөлі
ДДСҰ мәліметтері бойынша, күнделікті тұрмыста пайдаланылатын ауыз су сапасының төмен болуы салдарынан жыл сайын шамамен 5 млн адам қайтыс болады. Нашар сумен қамтамасыз етуге байланысты жыл сайын 500 млн-ға дейін тұрғындар арасында инфекциялық аурулардың тіркелуі мүмкін.
Сондықтан тұрғындарды сапасы жоғары сумен қамтамасыз ету — қазіргі уақыттағы ең өзекті міндеттердің бірі.
Нормалар және тәуліктік тұтыну
Бір қала тұрғынына тәулігіне қажетті су мөлшері климаттық ерекшеліктерге және тұрғындардың тұрмыс деңгейіне байланысты. Осы көрсеткіштерге сүйеніп, құрылыс нормалары мен ережелерінде (СНиП) су қолдану нормалары бекітіледі.
Кейбір ірі қалаларда (Алматы, Қарағанды, Астана) су тұтыну жоғары болып, тәулігіне 300–500 л деңгейіне дейін жетуі мүмкін.
Қазақстандағы құқықтық реттеу
Қазақстан Республикасында су пайдалану мәселелері 2003 жылғы 9 шілдеде қабылданған Су кодексімен реттеледі. Сумен жабдықтау және су бұру саласындағы құқықтық қатынастарды және уәкілетті мемлекеттік органдардың құзыреттерін нақтылау мақсатында Су кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы заң 2009 жылғы 2 қыркүйекте қабылданды.
Бұл құжаттар қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық негіздерін қалыптастыруға және экологиялық мәселелерді тиімді шешуге мүмкіндік берді.
Ауыз су сапасына қойылатын талаптар
Ауыз су әрқашан белгіленген стандарттар мен санитарлық нормаларға сай болуы тиіс. Әртүрлі елдер мен ұйымдарда қолданылатын стандарттар бар: Қазақстан стандарттары (ГОСТ), Ресей стандарттары, ДДСҰ стандарттары, сондай-ақ АҚШ және Еуропалық одақ елдерінің стандарттары.
Қазақстандағы стандарттар
Қазақстандық ауыз суға қатысты ГОСТ 1982 жылдан бастап қолданылып келеді және бүгінгі күні жаңа нормалармен толықтырылған. Сонымен қатар орталықтандырылған су құбырлары жүйелеріндегі ауыз су сапасына қойылатын гигиеналық талаптарды және сапаны қадағалауды айқындайтын санитарлық ережелер мен нормалар енгізілген.
«Сапалы ауыз су» ұғымының мазмұны
- Органолептикасы: мөлдір, иіссіз, дәмі жағымды.
- рН: 7,0–7,5 аралығы; жалпы қаттылығы шамамен 7 мг-экв/дм³-тен аспауы.
- Пайдалы минералдар: шамамен 1 г/л деңгейінде.
- Микробиологиялық қауіпсіздік: ауру тудыратын бактериялар мен вирустар болмауы.
Қазіргі талаптар өте қатаң: олардың мақсаты — халық тұтынатын судың таза әрі қауіпсіз болуын қамтамасыз ету және денсаулыққа зиян келтіру қаупін барынша азайту.