Қазақша рефераттар

Кедей тұрмыстылар

Әлеуметтік саясат және статистика

Кедейлік және оны өлшеу

Кез келген мемлекеттің әлеуметтік дамуы — іске асырылатын экономикалық даму үлгісіне тәуелсіз — белгілі бір себептердің (экономикалық, демографиялық, әлеуметтік, физикалық, психологиялық және т.б.) ықпалымен қоғамнан шет қалған топтардың тұрмыс деңгейі арқылы да бағаланады. Бұл қатарға қоғамда қабылданған тіршілік стандарттарын (тамақтану, киіну, бос уақытты өткізу және т.б.) тіпті ең төменгі деңгейде сақтауға мүмкіндігі жетпейтін адамдар да кіреді. Мұндай адамдар кедей деп аталады.

Кедейлікті өлшеудің дәстүрлі тәсілдері

Кедейшілік ұғымын сараптауда қалыптасқан абсолютті және салыстырмалы тәсілдер ең алдымен адамның табысына немесе тұтыну деңгейіне сүйенеді. Кедейшілік пен экономикалық теңсіздікті сандық және сапалық тұрғыдан бағалау мемлекеттік экономикалық және әлеуметтік саясатты әзірлеуде маңызды орын алады.

Кең тараған көрсеткіштер

  • Кедейлік деңгейі

    Кедей тұрмыстылардың халық ішіндегі үлесі.

  • Кедейліктің тереңдігі

    Табыстың кедейлік шегінен қаншалықты төмен екенін көрсетеді.

  • Кедейліктің өткірлігі

    Кедейлер ішіндегі теңсіздікті сипаттайды.

Кедейлік шегі және күнкөріс минимумы

Кедейлік деңгейі (кедей тұрмысты халықтың үлесі) — табысы немесе тұтынуы елде белгіленген табалдырықтан, яғни кедейлік шегінен төмен адамдардың үлесі. Көп жағдайда бұл шек күнкөріс минимумына теңестіріледі.

Күнкөріс минимумын қолданудың 1-қасиеті

Ол адамға ең төменгі деңгейде қажет тауарлар мен қызметтерді тұтынуға негізделеді және елдің дәстүрі мен климаттық жағдайына сай ұлттық ерекшелікті (әсіресе азық-түлік пен киімге қатысты) көрсетеді.

Күнкөріс минимумын қолданудың 2-қасиеті

Түрлі елдер арасында және уақыт бойынша халықтың тұрмыс деңгейін салыстыруға мүмкіндік береді.

Қазақстандағы қолданылуы

Қазақстанда кедейшілік деңгейі күнкөріс минимумынан төмен табысы бар халықтың пайыздық үлесімен анықталады. Яғни бұл — ең аз тұтыну себетіне кіретін тауарлар мен қызметтерді сатып алуға мүмкіндігі жеткіліксіз адамдар.

Бұдан бөлек, азық-түлік кедейшілігі де есептеледі: табысы азық-түлік себеті деңгейінен төмен халықтың үлесі.

Дегенмен, кедейшілік деңгейінің көрсеткіші кедей тұрмысты адамдардың жағдайындағы өзгерістерді (нашарлау немесе жақсару) толық көрсетпейді. Сондықтан табыс бойынша кедейшілікті тереңірек сипаттау үшін қосымша индекстер қолданылады.

Кедейліктің тереңдігі және өткірлігі

Кедейліктің тереңдігі

Кедей адамның қаншалықты кедей екенін көрсетеді. Бұл — кедей тұрмыстылардың табысы мен кедейлік шегіне (Қазақстанда — күнкөріс минимумы) сәйкес ең төмен қажетті табыс деңгейі арасындағы айырмашылық. Индекс кедей тұрмыстылар табысының тапшылығының кедейлік шегіне қатынасы ретінде де сипатталады.

Кедейліктің өткірлігі

Қоғамдағы ең кедей адамның қаншалықты кедей екенін көрсетеді және кедейлер ішіндегі теңсіздікті сипаттайды. Бұл индекс те салыстырмалы көрсеткіш болып табылады және әдетте кедейліктің тереңдігі индексіне сүйеніп есептеледі.

Маңызды белгі

Тереңдік пен өткірлік индекстерінің өсуі кедей тұрмысты адамдар жағдайының нашарлағанын білдіреді. Бұл индекстер кедейлердің табыс тапшылығын өтеу үшін қажет қаржы көлемін бағалауға және атаулы әлеуметтік көмекті мақсатты ұйымдастыруға көмектеседі.

Кедейлік пен экономикалық теңсіздік байланысы

Кедейшілікті экономиканың даму деңгейімен және қоғамның барлық жіктерінің әл-ауқатымен өзара байланыста қарастыру қажет. Бұл мәселе экономикалық теңсіздікпен тығыз сабақтас. Экономикалық теңсіздік салыстырмалы кедейшіліктің бар екенін көрсетеді, бірақ абсолютті кедейшіліктің міндетті түрде орын алуын білдірмейді.

Теңсіздікке ықпал ететін негізгі факторлар

  • Табыстар деңгейіндегі айырмашылықтар

    Жеке меншік көлеміне, әртүрлі әлеуметтік санаттардың байлық жинақтау мүмкіндігіне байланысты айырмалар.

  • Білім деңгейі мен сапасындағы айырмашылықтар

    Білім сапасының өзгерістері, жеке жетістік пен әлеуметтік шығу тегіне байланысты мүмкіндіктер алшақтығы.

  • Жас және физиологиялық ерекшеліктер

    Еңбек нарығындағы мүмкіндіктердің, ресурстарға қолжетімділіктің әркелкілігі.

Осы факторлардың ықпалымен қоғамның негізгі әлеуметтік жіктері қалыптасады және олар материалдық молшылық пен тұтыну деңгейіне қарай ажыратылады.

Тұтыну бюджеттері жүйесі және әлеуметтік жіктелу

Тұрмыс деңгейі жөніндегі Бүкілресейлік орталықтың мамандары халықтың тұтыну бюджеттері жүйесін әзірлеген. Бұл жүйе әл-ауқаттың белгілі бір критерийлеріне сүйене отырып, ел тұрғындарын нақты топтарға бөлуге мүмкіндік береді. Жүйе үш негізгі әлеуметтік стандартты қамтиды: күнкөріс минимумы (КМ), ең төменгі тұтыну бюджеті (ТТБ) және жоғары молшылық бюджеті (ЖМБ).

Әлеуметтік жік Критерий
Кедей тұрмыстылар Табыстары күнкөріс минимумынан төмен (КМ).
Төмен тұрмыстылар Табыстары күнкөріс минимумынан жоғары, бірақ ең төменгі тұтыну бюджетінен төмен (шамамен 2 КМ).
Орташа тұрмыстылар Табыстары ең төменгі тұтыну бюджетінен жоғары, бірақ жоғары молшылық бюджетінен төмен (шамамен 7 КМ); тұтынудың қалпына келтіруші деңгейін қамтамасыз етеді.
Жоғары тұрмыстылар (дәулеттілер) Табыстары жоғары молшылық бюджетінен көп; тұтынудың дамушы деңгейін қамтамасыз етеді.

Теңсіздікті өлшейтін коэффициенттер

Қоғамдағы экономикалық теңсіздікті талдау үшін табыстардың шоғырлану және саралану коэффициенттері кеңінен қолданылады. Солардың бірі — қорлар коэффициенті (табыстарды саралау коэффициенті). Ол ең көп және ең аз қамтамасыздандырылған халық топтарының табыстарын салыстыруға мүмкіндік береді және ең жоғары және ең төмен тұрмысты халықтың 10% (немесе 20%) ақшалай табыстарының арақатынасын көрсетеді.