Абайдың Жидебайдағы мұражай үйі
Семей: тарихы терең, рухы биік шаһар
Семей — Қазақстанның ірі әрі көрікті қалаларының бірі. Қала ресми түрде 1718 жылы І Петрдің жарлығымен негізі қаланғанымен, оның тарихы бұдан әлдеқайда терең. Себебі қазіргі Семейдің орнында ертеректе Доржынкент атты көне қала болғаны айтылады.
Доржынкент қазақ-жоңғар қақтығыстары кезеңінде әлсіреп, ақырында жойылып кеткен. 1606 жылдың өзінде-ақ Михаил патшаның грамотасында Доржынкент атауы кездеседі; онда бұқа стилінде салынған сәулетті сарайлар туралы дерек те бар.
Сауда мен басқару орталығы
- XIX ғасырдың ортасында Семей Ресейдің Азия бөлігіндегі керуен жолдары түйіскен ірі сауда орталығына айналды.
- 1851 жылы қаланың елтаңбасы бекітіліп, 1854 жылы Кереку мен Өскемен уездерін біріктірген ірі облыстық орталық болып құрылды.
- Кейбір зерттеушілер “Семей” сөзінің түп-төркіні “ырысы сол, нұрлы жол” мағынасына жақын екенін айтады.
Рухани әрі мәдени көшбасшылық
XIX ғасырдың ортасында Қазақстанда алғаш рет Семейде типография мен көпшілік кітапхана ашылып, алғашқы су құбыры жүргізілді.
XX ғасырда алғашқы футбол командасы құрылды. Кейін бұл қалада футбол мен шахмат элементтері үйлескен “Нью-футбол” атты ойын да алғаш рет пайда болғаны айтылады.
Семей — ұлттық цирк пен театр дәстүрі қалыптасқан, мәдениетке ықыласы жоғары қасиетті мекен.
Ұлы тұлғалармен сабақтас қала
Семей десе, Абай Құнанбайұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Федор Достоевский, Мұхтар Әуезов, Қаныш Сәтбаев, Әміре Қашаубаев, Галина Серебрякова, Всеволод Иванов және өзге де көптеген көрнекті тұлғалардың есімдері қатар аталады.
1917 жылы құрылған “Алаш — Орда” қозғалысының көсемдерімен біте қайнасқан саяси орталық ретінде де Семейдің орны ерекше. Сол жылдары қаланың сол жағалауы “Алаш қаласы” деп аталғаны мәлім.
Саяхатшыларды тартқан мекен
Семей ерте кезден-ақ саяхатшыларды тарихи терең тамырымен қызықтырған. Мұнда Пржевальский, Семенов-Тянь-Шанский, Потанин, Джордж сияқты әлемге танымал саяхатшы-ғалымдар аялдаған.
Бүгінде Семейді Қазақстандағы ең қызықты әрі тартымды туристік орталықтардың бірі деуге болады.
Мұражайлар, ескерткіштер және қала символдары
Мәдени орындар
- Абай Құнанбайұлының республикалық әдеби-мемориалдық мұражайы.
- Федор Достоевскийдің ірі әдеби-мемориалдық мұражайы (мұндай мұражай Мәскеу мен Санкт-Петербургте де жоқ деп көрсетіледі).
- Невзоровтар жанұясының өнер мұражайы (“Қазақстанның Эрмитажы” атанған).
- Қазақстандағы алғашқы өлкетану мұражайы және алғашқы полиграфия мұражайы.
- Анатомиялық мұражай және “Кішкентай әлем” қуыршақтар мұражайы.
Архитектура мен көрікті нысандар
- Көне шығыс өрнектерімен безендірілген, екі минаретті мешіт.
- Ертіс үстіндегі аспалы көпір: кеңестік кеңістіктегі алғашқы, әлем бойынша 17-ші көпір ретінде аталады.
- Өзен ортасындағы аралда орналасқан ядролық сынақ құрбандарына арналған мемориал.
Бұл тізім Семейдің мәдени және тарихи орындарының толық қамтылуы емес — қалада ескерткіштер мен сәулет нысандары бұдан да көп.
Қала маңы: маршруттар, табиғат және этнотәжірибе
Семей маңы ерекше табиғатымен және тарихи-архитектуралық ескерткіштерімен көз тартады. Қазақстандық және шетелдік туристерді Еуразия құрлығының географиялық орталығына апаратын маршрут та қызықтырары анық.
Бұл бағытта тағдыр тоғыстырған таңғаларлық көріністер бар: бір жерде Шыңғыс ханның лагері туралы аңыз-деректер айтылса, іргесінде Абай Құнанбайұлының қорық-мұражайы орналасқан.
Тарихпен тілдесетін мазарлар
Көкке бой созған Абай мен Шәкәрімнің күмбезді кесенелері, Тоқтамыс хан мен Мамай батыр мазарлары — өлке тарихының үнсіз шежіресі.
Этномәдени кешен
Амфитеатрда этнографиялық ұжымдардың әнін тыңдап, киіз үйде отырып ұлттық тағамдардан дәм татуға болады.
Белсенді тәжірибе
Туристер атпен серуендеп, түйеге мініп, ұлттық киіммен фотоға түсіп, ұлттық аңшылық өнерімен таныса алады. Ат спорты ойындарына қатысып, бақ сынауға да мүмкіндік бар.
Маршруттың рухани аялдамалары
Маршруттың құрамдас бөлігі — “Еңлік — Кебек” ескерткіші. Бұл трагедиялық махаббат хикаясы әлемдік әдебиеттегі Тристан мен Изольда, Ромео мен Джульетта сынды сюжеттерді еске түсіреді.
Сондай-ақ Абайдың асыл жарлары Ділдә мен Әйгерімнің мазарлары, Мұхтар Әуезовтің әдеби-мемориалдық мұражайы мен оның ата-анасының мазарлары да туристерді бейжай қалдырмайды.
Маршрут соңында достық пен мәдениеттер тоғысын бейнелейтін “Гете — Лермонтов — Абай” мемориалдық кешеніне соғуға болады.
“Қоңыр әулие” үңгірі және “атом көлі”
Табиғаттың ерекше сыйы саналатын “Қоңыр әулие” үңгірі бірнеше бөліктен тұрады. Мұнда әлі күнге дейін толық зерттелмеген жер асты көлі бар екені айтылады.
Семейге жақын орналасқан бұрынғы ядролық сынақ полигоны “қырғи қабақ соғыстың” суық ызғарын еске салады. Бұл бағытта туристер ядролық сынақ құрбандарына арналған ескерткіштерді көріп қана қоймай, табиғатқа түскен ауыр жараның бір белгісі ретінде “атом көлін” де тамашалай алады.
Туризм, іскерлік және спорттық іс-шаралар
Семей туризм бизнесінің орталығы ретінде де жұртшылықты өзіне тартады. Туристер үшін қала әкімдігімен кездесулер ұйымдастыру мүмкіндігі қарастырылады.
Концерттік туризмге, іскерлік кездесулерге, конференциялар мен симпозиумдерге арналған залдар әртүрлі талапқа сай. Қала бүгінде халықаралық және республикалық спорт жарыстарын өткізу үшін де жиі таңдалады.
Туристерге театрлар, мейрамханалар мен кафелер, демалыс орындары, сауда орталықтары қызмет көрсетеді. Осы әсерлердің бәрі Семей бейнесін жадта жарқын әрі сымбатты етіп сақтауға көмектеседі.
Абай кесенесі: сәулет пен мағына тоғысқан кешен
Абай кесенесі — 1996 жылы салынған сәулет ескерткіші. Ол Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданындағы Жидебай қонысында, ұлы ақынның туғанына 150 жыл толуына орай ЮНЕСКО шешімімен әлемдік деңгейде атап өту шаралары қарсаңында тұрғызылды.
Сәулетшілері: Ибраев, Б.С. Ағынаев, А. Қарпыков. Жобалаушысы: Т. Ержігітов, суретшісі: К. Алтынбеков.
Негізгі өлшемдер мен құрылым
- Кешен 5 метрлік төбе үстіне орналасқан.
- Ұзындығы — 200 м, ені — 60 м.
- Екі мұнара: Абай мұнарасы — 38,5 м, Шәкәрім мұнарасы — 35 м.
- Төрт бұрышында төрт күмбез бар.
- Диаметрі 36 м “Орталық Азиядағы жазба мәдениет тарихы” мұражайы, қонақ үй және мешіт салынған.
Символика және көркем ықпал
Кесене құрылысы көшпелілер мәдениетінің дәстүрі мен қазақ халқының космологиялық танымын бейнелейді. Жобада Самарқандтағы Бүр-Әмір мен Аградағы Тәж-Махал кесенелерінің әсері де байқалады.
Бұрын осы жерде жерленген Абай, Оспан, Шәкәрім, Ахмет бейіттері қозғалтылмай, кешен соларды ішіне ала тұрғызылғаны — тарихи сабақтастықты айқындайтын шешім.
Музейлік кеңістік және тұрмыстық жәдігерлер
Кешен аумағында Абай шаңырағына қатысты тұрмыстық бұйымдар мен құнды жәдігерлер көрсетіледі: күміс бедерлі үлкен тегенелер, бұғы мүйізінен жасалған қымыз ожау, тостағандар және өзге де мұралар.
Экспозицияда Әйгерімнің сүйек төсегі, Абайдың нәресте кезінде суға шомылдыратын ыдысы, сондай-ақ Абайдың үш ауызды және шиті мылтықтары секілді сирек заттар айтылады. Үш ауызды мылтықтың Семейдегі әскери басшылық тарапынан сыйға берілгені көрсетіледі.
Абайдың соңғы кезең өмірінен сыр шертетін күміс ер-тұрман — тарихи құндылығы жоғары жәдігерлердің бірі ретінде ерекше аталады.
Жидебайдағы Абай мұражай-үйі
Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйі — ақынның өмірі мен шығармашылық жолы туралы жан-жақты мағлұмат беретін мәдени мекеме. Ол Семей қаласынан 180 шақырым, аудан орталығы Қарауылдан 25 шақырым қашықтықта орналасқан.
1945 жылы Абайдың туғанына 100 жыл толуы қарсаңында мемлекеттік комиссия шешімімен Жидебайдағы қыстау мұражай-үйге айналдырылып, 1970 жылы күрделі жөндеуден өтті.
Ас үй және тұрмыс көрінісі
Ұзын дәліздің сол жағындағы бірінші есіктен ас үйге кіреді. Терезесі шығысқа қараған кең бөлмеде қазан аспа және екі қазан болған: үлкенінде ет, кішісінде жеңіл тағамдар әзірленген. Қасында екі самаурын тұрғаны айтылады.
Оң жақ босағада асадал, күміс және мыс жалатылған сүйектен жасалған шағын кебеже орналасқан. 1885 жылы Абай осы бұйымдарды Семейдің өлкетану мұражайына өз қолымен тапсырғаны көрсетіледі.
Қонақ үй және достар ізі
Қонақ үйде Абайдың орыс достары Е.П. Михаэлис, С.С. Гросс, Н.И. Долгополов, П. Лабановскийлердің суреттері бар. Олардың ақын ауылында болғанын айғақтайтын құжаттар мен фотоматериалдар ұсынылады.
Ең құнды жәдігерлердің бірі ретінде 1885 жылы П. Лабановский қарындашпен салған Абай портреті аталады: бұл сурет Абайға қарап отырып салынғандықтан аса бағалы саналады.
Төргі бөлме: ақынның жұмыс кеңістігі
Үйдің төргі бөлмесі — Абай отырып кітап оқып, жазу жазып, жұмыс істеген орын ретінде сипатталады. Мұнда Ділдәнің сүйек төсегі, Абдрахман мен Мағауияның суреттері және тұрмыстық детальдар сақталған.
Дөңгелек үстел үстіндегі шыны қорапшада Абайдың күміс қалта сағаты, қолжазба көшірмелері, құс қанатынан жасалған қаламсап пен сиясауыт секілді бұйымдар ақын өмір сүрген ортаны көз алдыңа әкеледі.
Абайдың тоғызқұмалаққа қатысты бұйымдары, күміс белдігі, сондай-ақ араб, парсы, түркі және орыс тілдеріндегі кітаптары ұлы тұлғаның дүниетаным кеңдігін танытады.
Кешеннің идеялық құрылымы
Кешеннің идеялық шешімінде жерлеу дәстүрі мен ислам дүниетанымына тән қабаттар сақталғаны айтылады. Ол қазақтың діни сеніміндегі үш әлеммен астасады: төменгі әлем, ортаңғы әлем және жоғарғы әлем.
Көпқырлы мұнара пішініндегі мазарлар — өңірде мың жылдан астам уақыт қалыптасқан жергілікті дәстүрді жалғауға ұмтылған сәулеттік шешім ретінде түсіндіріледі.
Алтай ескерткіштері: көне дәуірдің ізі
Алтай ескерткіштері — көне дәуірден сыр шертетін бірегей мұра. Бұл өңірдің археологиялық құндылықтары XVI ғасырдың басынан бастап зерттеле бастады.
1713 жылы көне зираттарды тонаушылар ұрлаған асыл бұйымдар Ресей патшасы І Петрге жетіп, “Петр І-нің Сібір коллекциясы” аталған алғашқы археологиялық коллекция қалыптасты. Бұл бұйымдар бүгінде Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы.
Зерттеу тарихы
- Г.Ф. Миллер (1733, 1744) және П.С. Паллас (1770) экспедициялары Алтайға бағытталды.
- Миллер тарихи ескерткіштер туралы тұңғыш еңбектердің бірін жазып, деректерді Ресей мен Еуропаға танытты.
- 1865 жылы В.В. Радлов Берел қорғанын қазып, ерте темір дәуірі ескерткіштерін зерттеді.
- 1997 жылдан бері З. Самашев жетекшілік еткен Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы Берел қорғандарын жүйелі зерттеді.
Кезеңдерге жіктелуі
Жерлеу дәстүрі мен табылған бұйымдардың сипатына қарай Алтай ескерткіштері хронологиялық тұрғыдан төрт кезеңге бөлінеді:
- Күрті (б.з.б. VII–VIII ғғ.)
- Майәмір (б.з.б. VII–VI ғғ.)
- Пазырық / Берел (б.з.б. V–III ғғ.)
- Құлажорға (б.з.б. III ғ. — б.з. I ғ.)
Жерлеу рәсімдері мен олжалар
Күрті кезеңі обаларында мәйіт сол жақ қырымен, аяқ-қолы бауырына бүктеліп жатқызылған; басы солтүстік-батысқа қаратылған. Аяқ жағынан жылқыға қатысты таңбалар мен бұйымдар табылғаны айтылады.
Майәмір кезеңі обаларында мәйіт шалқасынан, аяқ-қолы созылып жерленген; лақат қабырғалары ағашпен шегенделіп, төбесі бөренемен жабылған. Радиокарбондық дерек бойынша б.з.б. 803 жылмен байланыстырылатын олжа туралы мәлімет келтіріледі; бұл адамның бет әлпетінде еуропеоид және моңғолоид белгілерінің араласуы байқалған.
Пазырық (Берел) кезеңі олжалары қола мен мысты темірдің ығыстырғанын, зергерлік өнердің дамығанын көрсетеді.
Құлажорға кезеңі Пазырық үлгілерінің жаңа сатыдағы жалғасы ретінде сипатталады. Обалардан аң стиліндегі өрнектер және бұғы, бүркіт, таутеке бейнелері бар петроглифтер жиі кездеседі.
Қорытынды пайым
Алтай ескерткіштері бұл өңірде мәдениеті, шаруашылығы және діни нанымдары ортақ этностар өмір сүргенін, сондай-ақ Алтайдың сақ мәдениетінің алғашқы қалыптасу орталықтарының бірі болғанын айғақтайды.