Инвестициялық банктер мен даму банктері
Әлемдік тәжірибедегі банк жүйесінің негізгі модельдері
Әлемдік тәжірибеде несиелік-банктік жүйенің қалыптасуының екі негізгі моделі кең таралған: сегменттелген (американдық) және әмбебап (германдық). Бұл модельдердің айырмашылығы несиелік институттардың әмбебаптану немесе мамандану дәрежесіне, нақты секторды қаржыландырудың формалары мен көздеріне, сондай-ақ банк және өнеркәсіп инвестицияларының әртараптандырылу деңгейіне байланысты.
Американдық модель: тәуекелді қатаң бөлу
Американдық үлгіде тәуекелдер барынша нақты бөлінеді: коммерциялық банктік операциялар мен инвестициялық қызмет арасында функционалдық шекара айқын. Өнеркәсіпті қаржыландырудың маңызды арнасы — бағалы қағаздар шығару және қор нарығының механизмдері. Мұндай құрылым арнайы инвестициялық банктер мен банктік емес институттардың рөлін күшейтеді.
Германдық модель: әмбебап банк және бақылау
Германдық үлгіде тәуекелді бақылауды әмбебап коммерциялық банктер қамтамасыз етеді. Олар бір мезгілде нақты сектордың негізгі несие берушісі әрі қаржы нарығының маңызды субъектісі бола алады. Бұл жерде банктің корпоративтік басқаруға ықпалы да жоғарырақ көрінеді.
Модельдердің пайда болуы мен дамуы: дағдарыстардың сабағы
Қаржылық дағдарыстардың себептерін талдау және Қазақстан банк жүйесінің әрі қарай дамуын айқындау тұрғысынан кейбір экономистер коммерциялық және инвестициялық тәуекелдерді шектеуге мүмкіндік беретін модельдерге көшудің өзектілігін атап өтеді. Осыған байланысты нарықтық экономикасы қалыптасқан елдердегі несиелік жүйе модельдерінің эволюциясына назар аудару маңызды.
Италия: өтімділік тәуекелі және мамандану
1929–1933 жылдардағы дағдарыстан кейін бірқатар елдерде несиелік институттардың қызмет аясын шектеу тәжірибесі енгізілді. Италияда дағдарысқа дейін қысқа мерзімді салымдарға сүйеніп, орта және ұзақ мерзімді несие беру кең тараған еді. Экономикалық құлдырау кезінде өнеркәсіп қарызды өтеуді бәсеңдетіп, салымшылар қаражаттарын қайтарып ала бастады — нәтижесінде банк өтімділігі күрт нашарлады.
1936 жылғы банк заңынан кейін банктердің мамандануы күшейтіліп, қысқа мерзімді және орта/ұзақ мерзімді несиелеумен айналысатын институттар нақты ажыратылды.
АҚШ: коммерциялық және инвестициялық банктердің бөлінуі
АҚШ-та 1933 жылдан кейінгі банк заңдары әмбебап банктерді коммерциялық және инвестициялық бағыттарға бөлді. Дәстүрлі операцияларға сүйенетін коммерциялық банктерге бағалы қағаздармен операциялар жүргізуге тыйым салынды (мемлекеттік федералдық немесе муниципалдық бағалы қағаздар бойынша жекелеген ерекшеліктерді қоспағанда).
Ал инвестициялық банктер өндірісті дамытуға бағытталған ұзақ мерзімді салымдарды ұйымдастырып, бағалы қағаздармен операцияларды өз капиталы және клиент қаражаты есебінен жүзеге асырды.
Ұлыбритания және Жапония: функционалдық бөліну мен реформалар
Ұлыбританияда нақты заңи тыйымдар болмағанымен, депозиттік банктердің қор нарығына тікелей қол жеткізуі шектеулі болды. Сондықтан олар көбіне қысқа мерзімді депозиттік-несиелік операциялар мен есеп айырысу қызметіне бейімделді. Бұл да 1929–1933 жылдардағы дағдарыс кезінде күшейген банк тұрақсыздығына берілген жауаптардың бірі еді.
Жапонияда 1983 жылғы банк заңынан кейін банктерге бағалы қағаздармен операциялар жүргізуге қосымша мүмкіндік беріліп, әмбебап типке қарай бетбұрыс байқалды. 1998 жылғы реформалар (келісімдер мен валюталық операциялар бойынша бірқатар шектеулерді алып тастау) бәсекелік кедергілерді қысқартуға, жаңа қаржы құралдарын енгізуге және ұжымдық инвестициялау нарығына қол жеткізуді кеңейтуге бағытталды.
Өндірістік және қаржылық капиталдың байланысы: модельдер неге әсер етеді?
Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, несиелік-банктік жүйе моделінің таңдауы өндірістік және қаржылық капиталдың байланысу формаларын айқындайды. Яғни компаниялар қаржыны қайдан және қалай тартады, банк тәуекелді қалай бақылайды, корпоративтік басқаруда ықпал қандай — осының бәрі құрылымға тәуелді.
Американдық үлгі: капитал нарығы арқылы қаржыландыру
Бұл модельде өндірістік компаниялардың капиталға қажеттілігі көбіне қаржы нарығында бағалы қағаздарды орналастыру арқылы өтеледі. Коммерциялық банктердің ұзақ мерзімді несиелері салыстырмалы түрде аз рөл атқарады, ал банктердің өндірістік корпорациялар капиталына қатысуы заң жүзінде шектеледі.
Германдық үлгі: несие, меншікке қатысу және бақылау
Германдық модельде несиелік әдіс басым: банк қарыз алушыны тиімді бақылау үшін меншікке қатысу механизмін қолдана алады. Мұндай үлестік қатысу банк үшін қарыз алушының ұзақ мерзімді тұрақтылығын бақылауға мүмкіндік берсе, өнеркәсіп үшін жеке капиталға қажеттілікті азайтып, қаржыландырудың жалпы құнын төмендетуі ықтимал.
Құнды қағаздар нарығының рөлі
Германияда банктердің өнеркәсіпке ықпалы басқа елдермен салыстырғанда жоғары, бұл көбіне бағалы қағаздар нарығының салыстырмалы әлсіздігімен қатар жүреді. Банктер нарықты белсендірек басқарып, ашық орналастырулардың үлесін төмендетуге бейім орта қалыптастырады.
Қазақстан контексті: ұқсастықтар және айырмашылықтар
Қазақстан экономикасындағы өндірістік және банктік секторлардың өзара байланыс моделі әлемдік тәжірибедегі классикалық көріністермен толық сәйкес келе бермейді. Дегенмен банк жүйесін құру барысында әмбебап коммерциялық банктердің германдық модельге белгілі бір жақындығы байқалды: банк нақты сектордың негізгі несие берушісі ретінде қаржылық емес кәсіпорындардың ірі акция пакеттеріне ие бола алады.
Қаржылық-өндірістік топтар және басқару мәселелері
Мұндай байланыс көбіне қаржылық-өндірістік топтар аясында реттеледі: банктер қаржы ағындарын және инвестициялық бағдарламаларды үйлестіруде маңызды рөл атқарады. Алайда, банк бақылауының тиімділігі кейде несие сапасының төмендеуі, несиелік тәуекелдің жоғары болуы және менеджменттің жеткілікті деңгейде жетілмеуі себепті әлсірейді. Бұл қырлар Қазақстан тәжірибесін германдық үлгінің «идеал» нұсқасынан ажыратады.
Әмбебаптану және оның бағасы: тәуекелдің күрделенуі
Соңғы онжылдықтарда көптеген елдерде банк операцияларын әмбебаптандыруға бағытталған үрдіс күшейді. Бәсекелестіктің артуы және қаржы нарықтарының тереңдеуі банктерді кіріс көздерін әртараптандыруға итермеледі. Соның нәтижесінде коммерциялық банктер бұрын «дәстүрлі емес» қызметтерді белсендірек дамыта бастады: инвестициялық жобаларды қаржыландыру, лизинг, клиенттің инвестициялық портфелін басқару, консалтинг және басқа да қызметтер.
Ресей тәжірибесі: әмбебаптық және нарық инфрақұрылымы
Ресейдің қаржы нарығында әртараптандыруға ұмтылатын коммерциялық банктер, инвестициялық бизнеске бағытталған мамандандырылған банктер және банктік емес институттар жұмыс істейді. Инвестицияның едәуір бөлігі коммерциялық банктер үлесіне тиесілі. Алайда әмбебап модель құнды қағаздар нарығы мен банктік емес институттар жүйесі жеткілікті дамымаған жағдайда тәуекелді күшейте алады.
Дағдарыс кезеңінде бұл тәуекел ерекше өткірленеді: инвестициялық салымдар тәуекелі депозиттік-несиелік және есеп айырысу операцияларымен «араласып» кетсе, өтімділікті жоғалту қаупі өседі. Мұндай факторлар 1997–1998 жылдардағы дағдарыстар кезінде өтімділіктің төмендеуінде маңызды рөл атқарды.
Неміс әмбебап банктері: әртараптандыру арқылы тәуекелді басқару
Неміс әмбебап банктерінің тәжірибесі тәуекелді бақылауда қаржылық емес компаниялар капиталына қатысудың маңызын көрсетеді: әртүрлі салаларға таралған қатысу кең ауқымды өнеркәсіптерге қаржылық қолдау беруге мүмкіндік береді. Мысалы, Deutsche Bank көптеген өндірістік және коммерциялық компанияларда — химия, электротехника, металлургия, құрылыс, тамақ өнеркәсібі, автомобиль жасау, машина жасау, сауда, көлік және қызмет көрсету салаларында — үлестік қатысу тәжірибесін қалыптастырған.
Инвестициялық және даму банктері: маманданудың қайта күшеюі
Әртүрлі елдердің банк жүйелерін салыстыру әмбебаптанумен қатар мамандануға сұраныс та артатынын көрсетеді. Нарықтық экономикасы дамыған, әмбебап құрылым басым елдердің өзінде жетекші рөлді мамандандырылған банктер иеленуі мүмкін (саны көп болмағанына қарамастан).
Соның ішінде инвестициялық банктер мен ерекше функциясы бар даму институттары ұлттық басымдықтарды іске асырумен, ұзақ мерзімді ресурстарды жұмылдырумен және стратегиялық жобаларды сүйемелдеумен тығыз байланысты.
Практикалық қорытынды
Банктің инвестициялық портфелін басқаруды жетілдіру үшін модель таңдаудан бөлек, тәуекелді өлшеу мен бақылаудың сапасын арттыру, активтерді әртараптандыруды жүйелеу, өтімділік буферлерін күшейту және корпоративтік басқару стандарттарын көтеру шешуші мәнге ие. Әмбебаптану мүмкіндіктер береді, бірақ ол тәуекелді де күрделендіреді — сондықтан басқару архитектурасы соған сай деңгейде болуы тиіс.