Айт - айт келін, айт келін қазақ ақындарының беташар туралы бірер ойы
Беташар: дәстүрдің жалғасы және рухани мәні
Қазақтың беташар салты жаңа заманға да бейімделіп, бүгінге дейін үзілмей жалғасып келеді. Қазіргі кезде беташар көбіне той дастарханының алдында орындалып, көпшілік жиналған ортада жас келінді жаңа әулетке таныстырудың, тәлім-тәрбиенің және салтанаттың көркем көрінісіне айналды.
Әуезов зерттеуіндегі беташардың орны
Беташар туралы ғылыми тұжырымдардың маңыздысы Мұхтар Әуезовтің «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» атты зерттеуінде кеңірек сөз болады. Зерттеуші салт өлеңдерінің құрамындағы беташардың алатын орнын, мазмұндық ерекшелігін айқындап, оның қандай жағдайда, қашан және қалай орындалатынын сипаттайды.
Негізгі қызметтері
- Танытқыштық мәні: келінді жаңа әулетпен, ағайын-туыспен таныстыру.
- Тәрбиелік мәні: әдеп, ізет, еңбек, үлкенге құрмет туралы өсиет айту.
- Көркемдік мәні: домбырамен айтылатын өлеңнің ырғақ-әуені, юмор мен тұспал арқылы әсер ету.
Тұрақты мәтін және өсиет сипаты
Әуезов беташардың белгілі бір тұрақты мәтіні болатынын атап өтеді: онда жаңа түскен келінге арналған міндет пен жөн-жосық іріктеліп беріледі. Өлеңде жас келіннің жаңа ортада әдепті, еңбекқор, өнегелі болып, үлкен-кішіге ізетті болу керектігі ғибрат-ескертпе түрінде айтылады.
Мәтіндерде келінге қарата: ел-жұртына жақ болу, ата-ене қамын бағу, үйге келген кісіні құрметтеу, үлкеннің бетіне тіке қарамау, сөйлеу әдебі мен отырыс-тұрысты сақтау секілді тәлімдік ескертпелер жиі ұшырасады.
Беташар өлеңінде отбасындағы үлгілі әйел бейнесі туралы халықтың ғасырлар бойы қалыптастырған әдеп нормалары, өнеге тізбегі, адамгершілік дүниетанымы және әйелдің ұрпақ тәрбиесіндегі айрықша орны көрініс табады. Бүгінге дейін айтылып, қажетке жарап келе жатуы — беташардың өміршеңдігін айғақтайды.
Сейіт Кенжеахметұлының анықтамасы
Сейіт Кенжеахметұлы «Жеті қазына» кітабында беташарды былай сипаттайды: жаңа түскен келінді беташар жасалмайынша ешкім көрмейді; тойға жиналған туыс-туған түгел қатысады; беташар жыры айтылып, келінге ата-ене, жақын туыстар таныстырылады; келін оларға сәлем салады; сәлем алған жұрт көрімдік береді. Беташар айтушы жырды желдіртіп, көңілді төгіп, әзіл-қалжың араластыра отырып жұрттың ықыласын оятуы тиіс. Осылайша беташар — тойдың басы әрі сәні, келіннің жаңа өмірге қадам басқанын білдіретін салтанатты дәстүр.
Беташардың орындалу рәсімі мен мазмұны беташар айтушыға үлкен жауапкершілік жүктейді: жырдың салмағын түсірмей, тәрбие өзегін жоғалтпай, көпшілік көңілін де көтере білу — орындаушы шеберлігінің белгісі.
Беташар туралы пікірлер және поэзиядағы көрінісі
Бұл дәстүрдің қадір-қасиеті соншалық, ол туралы қазақтың ірі ойшылдары мен қаламгерлері де пікір айтқан. Мұхтар Әуезов беташарды әдет-ғұрып «заңдарын» тізбектей көрсету жағынан орыстың «домострой» атты көне мәтіндік дәстүрімен салыстырып, қазақтағы үлгінің ерекшелігі — өсиеттің түгелдей келінге арналуында екенін айтады.
Беташар сарыны ақындар поэзиясында да жалғасын тапты. Мұқағали Мақатаев, Фариза Оңғарсынова, Сағи Жиенбаев, Ілияс Жансүгіров секілді біртуар ақындар бұл салтқа арналған жыр-шумақтар жазып, оның әлеуметтік, эстетикалық және тәрбиелік қырын әр қырынан танытты.
Мұқағали Мақатаевтан
Боз ала ауыл жастары, Бозбала күнін тастады. Боз жаулық жауып қыздарға, Шаңырақ құра бастады. Жиылып жекжат ой-қырдан, Ауылда күнде той-думан. Жалғыз ұлы әкенің Жалғыз атын да сойдырған. Үйленді біздің ағайда, Үйленбе деуге қарай ма. Бәсіре жалғыз көк тайын Сойғызып жатыр сарайда, Той жасап бермек қалайда. Ағайдың тойы жасалды, Арманым еді қашанғы. Қуанған көңіл босанды, Әжем де көзге жас алды — Келіннің бетін ашқан-ды. Иіліп байғұс жасқанды, Жасқанды-дағы… жас қалды… Ертесі соғыс басталды, Алды да кетті жастарды…
Фариза Оңғарсыновадан
Ау, ағайын, ағайын! Домбырамды алайын, Күмбірлетіп қағайын. Бүгін біздің ауылға, Қызығыңдар талайың. Таудай нұрлы көзі бар, Қылығына қарасаң, Өзі шекер, өзі бал. Жаздай жайлы жаналы, Қиылған қос қабағы, Келін елге бақ болар, Құтты болсын қадамы! Ал жақындап келіңдер, Бет ашамын — көріңдер, Айдай келін баланы! Ел ардақты сыйлыны, Көңіліңе түй мұны. Басқа ауылдың бір гүлін Бұл ауылдың сүйді ұлы. Қызға келін болу — хақ, Бұл да Алланың бұйрығы! Келін алтын босаға, Келін сырлас, дос, ана, Береке бол, бақыт бол Мынау келген жеріңе, Құшақ ашқан еліңе! Қадамыңа гүл біткей, Құттықтаймын сені де!…
Сағи Жиенбаевтан
Келін келді — көріңдер, Көрімдігін беріңдер. Келін көрем дегендер, Кәне, маған еріңдер. Шампанды да құйыңдар, Шашуын да төгіңдер, Босағаға иірілмей Берменірек келіңдер. Қалықтасын жыр ғана, Қызықтасын гүл-дала, Жеті қырдан әрі асып, Жетсін алыс шыңға да. Сыр алдырма, көмейім, Сұңқылдап бір көрейін. Көктемдегі өзендей Күңіренте жыр төгейін. Домбыраны қағайын, Дауысым әлсін демейін, Бүгін түскен келіннің Бетін ашып берейін…
Ілияс Жансүгіровтен (беташар сарыны)
Айт-айт, келін, айт, келін, Аттың басын тарт, келін. Сауысқаннан сақ, келін, Жұмыртқадан ақ, келін. Келін келді — көріңіз, Көрімдігін беріңіз. Ала-құла демеңіз, Атын айтып беріңіз. Аттаған соң босаға, Бетіңді бермен икемде, Ашайын, айнам, сызылма!
Ілияс Жансүгіров беташар өлеңі арқылы жас отаудың мәнін ашып, өнегелі жанұя өлшемдерін көркем тілмен өрнектейді.
Мақал-мәтелдер мен аталы сөздер
Беташар, үйлену және құдалық төңірегіндегі халық даналығы мақал-мәтелдер мен аталы сөздерде де мол сақталған. Бұл нақылдар отбасылық жауапкершілік, сыйластық, туыстық қатынас, тәрбие мен дәстүр сабақтастығын жинақтап береді.