1939 жылы Муссолини Үлкен фашистік кеңесте сөйлеген сөзінде Италияның сыртқы саясатының таяу және одан арғы жылдарға арналған перспективаларын анықтады
1939 жылғы сыртқы саясаттың бағыты және соғысқа дайындықтың әлсіздігі
1939 жылғы 4 ақпанда Бенито Муссолини Үлкен фашистік кеңесте сөйлеген сөзінде Италияның алдағы жылдарға арналған сыртқы саяси бағдарын айқындады. Ол Италияның Албаниядан басқа Еуропадағы территорияларға мүдделі еместігін айтып, басты мақсат ретінде мұхитқа шығуды және осы жолдағы кедергілерді жоюды көрсетті. Оның пайымдауынша, Үнді мұхитына — Судан мен Ливия арқылы, ал Атлант мұхитына — француздардың Солтүстік Африкадағы иеліктері арқылы ғана шығуға болатын.
Әскердің жағдайы
1939 жылы итальян әскері қару-жарақ пен тактика жағынан Эфиопиядағы соғыс кезіндегі деңгейден аса алмады. Әскери бюджет өссе де, жаңғырту баяу жүрді.
Құрамы
1939 жылғы 1 тамызға қарай Италия армиясы 67 дивизиядан тұрды.
Авиацияға басымдық
Муссолини авиацияны ерекше маңызды санады: соғысқа дейін айына шамамен 150 ұшақ шығарылса, 1942 жылы өндіріс 300 ұшаққа дейін жетті.
1939 жылы Муссолинидің тапсырмасымен Қорғаныс комиссиясы соғыс жағдайына қажет шикізат түрлерін анықтады. Алайда 1939 жылғы 1 қыркүйекке қарай соғыс өнеркәсібіндегі шикізат қоры небәрі 5–6 аптаға ғана жететін деңгейде еді. Бұл — сыртқы саясаттағы амбиция мен әскери-өнеркәсіптік мүмкіндіктің арасындағы алшақтықты айқын көрсетті.
Гитлермен одақ және амалсыз бейтараптық
1939 жылғы 25 тамызға қарай Гитлердің соғысқа дайын екені айқындалған соң, Муссолини Германиямен қатар жүру қажеттігін түсініп, сол түні жаппай мобилизация туралы бұйрық жобасын әзірлетті. Фашистік Италия Гитлер бастаған соғысқа қосылуға шешім қабылдағанымен, нақты мүмкіндіктер бұл шешімді тежеді.
Материалдық талаптар және Римнің шартты ұстанымы
25 тамызда Гитлердің өкілі Римге келіп, Польшаны басып алу жақын күндерге белгіленгенін жеткізді әрі Италияның бірден соғысқа араласуын күтетіні аңғарылды. Бұған наразы болған Муссолини штаб басшыларын жинап, соғысқа кіру үшін қажет әскери материалдардың тізімін жасатуға бұйырды. Сонымен бірге: егер осының бәрі қамтамасыз етілмесе, Италия соғысқа кіре алмайды деген мазмұндағы жолдау да Гитлерге жіберілді.
Жауап ретінде Гитлер Италияның бейтараптық туралы шешімін жариялауды уақытша тоқтата тұруды, Франция мен Англияны алаңдату үшін мобилизациялық шараларды жалғастыра беруді өтінді. Муссолини бұған келісті. Бірақ 1939 жылғы 1 қыркүйекте Италияның бейтараптық сақтайтыны туралы ресми құжат жарияланды.
Ел ішінде бұл хабар уақытша тыныштық сыйлады әрі Германиямен одақтас бола тұра, кең көлемді қолдау таппағанын аңғартты. Қоғамның елеулі бөлігі бейтараптық фашистік режимнің еркін таңдауы емес, Муссолинидің амалсыз қадамы екенін түсінді. Өзін қорланғандай сезінген Муссолини бір айға жуық көпшілік алдында сөйлемей қойды.
«Параллель соғыс» жоспары және майдандағы сәтсіздіктер
Қысқа мерзімді бейтараптық кезеңде Муссолини Германия мен оның қарсыластары арасында делдал болуға тырысып, Гитлерлік агрессияны Кеңес Одағына қарсы бағыттауға ұмтылды. 1940 жылғы 18 мамырда Бреннерде Муссолини Гитлермен кездесті. Ол Германияның табыстары шешуші жеңіске жеткізетін деңгейге жеткен кезде ғана Италия соғысқа кіреді деп есептеді. Бұл тәсілді Муссолини «параллель соғыс» деп атады: қуатты империалистік «жыртқыштың» соңынан ілесіп, табысты бөлісу логикасы.
Жалпы жоспардың өзегі
- Француз шекарасында негізінен қорғаныс қимылдарын жүргізу.
- Югославияға қарсы күш жинақтау.
- Эгей теңізі мен Ливияда қорғаныс шараларын күшейту.
- Шығыс Африкада ішінара шабуыл әрекеттерін жоспарлау.
Шабуылдың белсенді бөлігін авиация қолдаған әскери-теңіз флоты атқаруы тиіс деп қарастырылды.
Франция мәселесі және Мюнхендегі талаптар
Германияның басып алу соғыстары алғашқы кезеңде табысты жүрді. Францияның тез тізе бүккені туралы хабар тарағанда, Муссолини соғысқа кіргеніне қатты өкінгені айтылады. 18 маусымда Гитлер оны Францияға қойылатын шарттарды талқылау үшін Мюнхенге шақырды.
Муссолини Францияны толық оккупациялау, француз флотын бөліске салу, Италияға француздық Сомали, Ницца, Корсика, сондай-ақ Алжир мен Мароккодағы әскери базаларды беру жөнінде ұсыныс енгізді. Ал Гитлер Францияны саяси-әскери тұрғыдан қатардан шығарып, Англияға қарсы шабуылға дайындалуды көздеді.
1940 жылғы 20 маусымда Муссолини Бадольоға барлық майдандарда француз территориясына ішкерілей ену мақсатында жаппай шабуыл бастауға бұйрық берді. Алайда 1940 жылы Италияның «параллель соғыс» майданы шешуші аймақтарда пәрменді нәтиже бере алмады.
1940 жылдың соңы: Африка, теңіз және Грекиядағы күйреулер
1940 жылдың соңында итальян әскері Африкада ауыр соққыға ұшырады. 9 желтоқсанда ағылшындар күш жинақтап, Египетте қарсы шабуылға шықты. Нәтижесінде итальян әскері Киренаикада іс жүзінде талқандалды. Теңіз операциялары да Италия үшін сәтсіз өрбіді.
1940 жылғы 28 қазанда итальян әскерлері Грекияға басып кірді. Бірақ көп ұзамай, сол жылдың қарашасында шабуылдары сәтсіздікке ұшырап, грек халқының табанды қарсылығы нәтижесінде итальян күштері жаулап алған аумақтарынан кері ығысуға мәжбүр болды.
Мифтің күйреуі: «ұлы әрі күшті Италия»
Бұл жеңілістер «ұлы және күшті Италия» туралы насихаттық мифтің негізін шайқалтты. Муссолинидің өзі де итальян ұлтының қасиеттеріне қатысты әрдайым жоғары пікірде болмағаны айтылады: ол күйеу баласы Чианоға 1914 жылғы итальяндар қазіргі ұрпақтан жақсырақ болғанын, мұның фашистік режим үшін жағымсыз нәтиже екенін жазған.
Ішкі оппозиция, репрессия және режим беделінің төмендеуі
Муссолинидің пайымдауынша, буржуазияның негізгі топтары фашизмнің соғыс авантюрасына қарсы тұра алатын қуатты оппозициялық топ шығара алмайтын. Алайда фашистік режимге қарсылық жастар арасында айқынырақ байқалды: университет журналдарында фашистік жетекшілерді алаңдатқан мақалалар жарияланып отырды.
Сырт көздің бағасы
Ағылшын саясаткері әрі дипломат Энтони Иден Муссолини туралы: оның санасатын басты факторы — экономикалық және әскери күш; ол өз пайдасына сай келмесе, ешнәрсеге жол бермейтін тұлға деген мазмұнда пікір қалдырғаны келтіріледі.
Кейінірек, 1943 жылы Черчилль Муссолинидің биліктен кеткенін хабарлағаны, сондай-ақ 1935 жылы санкцияны қатаң талап еткенде, Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуын кешеуілдетуге болар ма еді деген ойды күнделігінде жазғаны айтылады. Мұның астарында Муссолинидің көптеген әрекеті көріністік сипатта болды деген бағалау жатыр.
Антифашистік күштердің жағдайы
Соғыс басталған кезеңде антифашистік партиялардың жағдайы күрделі болды. Ең қатты қуғын-сүргінге коммунистер ұшырады. 1939 жылдың күзіндегі Еуропаны шарпыған антикоммунистік толқын Италия Коммунистік партиясы басшылығына да әсер етті: 1939 жылғы қыркүйекте Парижде П. Тольятти, Л. Лонго және басқа да қайраткерлер тұтқындалды.
Ұзақ жылдар итальян эмиграциясының саяси орталығы болған Париж неміс фашистерінің тікелей бақылауына өтті. Сонымен қатар католиктік бағыттағы оппозициялық топтар және «Әділеттілік және бостандық» қозғалысы белгілі деңгейде белсенділік танытты.
1940–1941 жылдары Италияда фашистік режимнің беделі төмендей түсті. Қоғамды корпоративтік жүйе арқылы «әлеуметтік жаңартамыз» деген уәделердің жалғандығы, әсіресе жастардың фашизм ықпалынан алшақтауын күшейтті. Ал Грекия мен Африкадағы жеңілістер насихатта жасалған «ұлы Италия» бейнесін мүлде әлсіретті.
Мәтін редакцияланды: тілдік қателер түзетіліп, сөйлем құрылысы ықшамдалды, мағынасы сақталып, баяндау нақтыланды.