Гвиана таулы қыраты туралы қазақша реферат
Гвиана таулы қыратының жер бедері және геологиялық ерекшеліктері
Гвиана таулы қыратына шөгінді, құмды жамылғының шайылуы және кристалды жыныстарда қуатты үгілу қабатының қалыптасуы тән. Бұл аймақтағы жер бедері ұзақ уақытқа созылған денудациялық үдерістер мен тектоникалық қозғалыстардың өзара әсері нәтижесінде күрделенген.
Негізгі белгілер
- Шөгінді жамылғының кең ауқымды шайылуы.
- Кристалды жыныстарда қалың үгілу қабатының түзілуі.
- Тектоникалық депрессиялар мен үстірттәрізді жоталардың алмасып отыруы.
Шығыс бөлігі: шайылған жамылғы және кристалды массивтер
Қыраттың шығыс бөлігінде шөгінді жамылғы толыққа жуық шайылған. Биіктігі 1300 м-ге дейін жететін кристалды массивтер эрозия әсерінен қалыптасқан тектоникалық депрессиялармен алмасып отырады. Бұл құрылымдар солтүстігінде жас аккумулятивті Гвиана ойпатымен шектеседі.
Орталық бөлік: мезозойлық құмдар және үстірттәрізді жоталар
Қыраттың орталық бөлігінде мезозой дәуіріне тән қызыл түсті құмдар мен конгломераттар жамылғысының қалдықтары сақталған. Олар үстірттәрізді, тік жарқабақты жоталар түрінде (мысалы, Пакарайма жотасы) немесе жеке тау жұрнақтары ретінде байқалады.
Рорайма тауы — 2271 м, Гвиана қыратының ең биік нүктесі. Солтүстікте жер бедері арал тәрізді таулар мен кристалды жыныстардағы жайпақ-толқынды пенеплен түрінде кездеседі.
Оринокодан батысқа қарай: шөгінді жамылғы астындағы кристалды негіз
Оринокодан батысқа қарай байырғы кристалды жыныстар көбіне үштік және төрттік кезеңнің шөгінділерінің астында қалған. Олардың арасында триас кезеңінің қиыршықты тау жұрнақтары жер бетіне жақын орналасады (мысалы, Пардаос массиві).
Қырат шайылған, баспалдақ тәрізді жер бедері арқылы біртіндеп Амазония мен Ориноко ойпаттарына ауысады.
Бразилия таулы қыраты: платформалық көтерілім және денудациялық пішіндер
Оңтүстік Америка платформасының аса кең көтерілімі — Бразилия таулы қыраты. Оның жер бедері ұзаққа созылған қирау мен шайылудан ғана емес, сондай-ақ айырылымдардың, ойпаңдар мен ойыстардың теңіздік және жанартаулық қалдықтармен толуынан да қалыптасты. Жаңа тектоникалық көтерілімдер эрозияны күшейтіп, өзен аңғарларын тереңдетті.
Өзен аңғарлары
Аңғарлар нашар тілімденген, ал өзеннің көлденең қимасы толық қалыптасып үлгермеген. Бұл — жас эрозиялық қайта жанданудың белгісі.
Пенеплендер
Негізгі жер бедері — кристалды жыныстарда қалыптасқан денудациялық пішіндер. Биіктігі көбіне 400–800 м, әсіресе қыраттың ылғалды солтүстігі мен шығысында кең таралған.
Жағалаулық серралар
Атлантика жағалауында шайылған шоқылар (серралар) және жақпарлы не қатпарлы-жақпарлы массивтер тән.
Атлантикалық беткей және ірі тау массивтері
Бразилия қыратының жағалаулық бөлігінде Серра-ду-Мар (биіктігі 1810 м-ге дейін), Серра-да-Мантикейра, сондай-ақ Итатиая аймағындағы Агульяс-Неграс шыңы (2821 м) және Бандейра массиві (2890 м, қыраттың ең биік нүктесі) ерекшеленеді.
Массивтердің шайылған шығыс беткейлері тік жарқабақты, төбелері жұмырланған және ішкі пенеплендерге біртіндеп ауысады.
Сан-Франсиску алабы және құрылымдық сатылар
Сан-Франсиску өзенінің оң жағалауында биіктігі 1500–2000 м болатын денудациялық үдерістермен өзгерген тау жұрнақтары мен жоталар (мысалы, Серра-ду-Эспиньясу) бразилидтер ретінде бой көтереді.
Қыраттың орталық және солтүстік-шығысында төрткүлді қиыршық-құмды үстірттер — шападтар кең тараған: төбелері жалпақ, қабырғалары құздана түсіп, кристалды негізге ауысады. Төзімділігі әртүрлі жыныстар таралған аумақтарда куэст тәрізді құрылымдық баспалдақтар да жиі кездеседі (Атлантикалық көтерілімдердің қиыр батысы, Парнаиба ойысы).
Парана депрессиясында биіктігі аласа лавалық үстірттер таралған.
Патагония үстірті: платформалық аймақ және мұздық іздері
Құрлықтың қиыр оңтүстік-шығысын Патагония үстірті алып жатыр. Ол Патагония платформасында қалыптасқан және Анд тауларымен тектоникалық жапсар арқылы жалғасады.
Анд тау алды депрессиясы
Тектоникалық жапсар бойымен төрттік кезең мұздықтары өңдеген Анд тау алды депрессиясы орналасқан. Бұл аймақ мұздық-морфогенездің айқын іздерін сақтаған.
Баспалдақты үстірт және жағалау террасалары
Биіктігі 2000 м-ге дейін жететін баспалдақты үстірт шығысқа қарай біртіндеп төмендейді. Жағалауда тектоникалық қозғалыстарды айғақтайтын террасалар жүйесі және өзен аңғарларының каньон тәрізді пішіндері байқалады.