Жас ұрпаққа арналған қазақтың шешендік арнау, нақыл сөздерінің мән - мағынасы терең мәселе
Қазақ шешендігі: халықтық тәжірибе мен тәрбиелік тағылым
Қазақ — ежелден шешен халық. Ел ішіндегі сан алуан мәмілегерлік мәселелерді шешудің қарапайым, бірақ өміршең халықтық тәсілдері болған. Дәстүрлі шешендік өнердің дамуына ықпал еткен басты себептердің бірі — осы қоғамдық тәжірибе. Мұны өзге халықтардың салт-дәстүрінен жиі ұшырата бермейтін, қазаққа ғана тән айрықша құбылыс деп бағалауға болады.
Халық алдында талқыланатын дау-жанжал, билік-бітім сөздері қазақ билерінен шешендікті де, ойдың жүйріктігін де талап етті. Осындай сын сәттерде ел басқарған билер мен хандар халықтың салт-санасын, әдет-ғұрпын терең білетінін дәлелдеуі керек болатын.
Шешен сөз айтылатын орта және дәстүр сабақтастығы
- Астар мен тойларда, жәрмеңке-жиындарда, көпшілік бас қосқан отырыстарда әртүрлі даулар талқыланған.
- Ауылдағы ойын-сауықтарда, мәслихат-жиындарда, тіпті жай басқосуларда да көпті көрген қариялар үлгілі сөз айтып отырған.
- Бұл үрдіс ел ішінде бүгін де жалғасып, ұрпақ тәрбиесіне қызмет етіп келеді.
Халық даналығы жас ұрпақты тапқырлыққа, өткір ойға, адамгершілікке баулуда аса қуатты тәрбие құралы болды және болып қала береді.
Алғашқы ағартушылар мен зерттеушілер көзқарасы
Ы. Алтынсарин
Шешендік сөздердің тәрбиелік мәнін алғаш терең түсінген ағартушы-ғалымдардың бірі. Оның «Хрестоматиясына» алғаш рет енген тапқырлық, шешендік үлгілер — соның айқын дәлелі.
М. Әуезов, С. Сейфуллин
Шешендік сөздерді ауыз әдебиетінің бір саласы ретінде алғаш зерттеушілердің бірі — М. Әуезов. 1930-жылдары жинау, зерттеу ісінің басында С. Сейфуллин болып, шешендік сөздерді дербес жанр ретінде қарастырды.
Өсиет сөздің өзегі: қысқа түйін, терең мағына
Мысалы, «Жәнібек батыр» әңгімесінде ел кезіп, көнекөз қариялардан бата алып өскен Қаракерей Соқыр Абыздың өсиеті айтылады:
«Алдыңа келсе, әділдігіңді аяма — аймағың кетпес алдыңнан. Жолдастың мыңын алма, бірін ал: бір кісі мың кісіге олжа салатұғын. Олжаңды аямасаң, жолдасың қалмас қасыңнан.»
Кіші жүздің тоқсанға келген Тойжан биі де қысқа сөзбен ғибрат айтады:
«Өгізді өрге салма — қанатың талар; жаманға жүзіңді салма — сағың сынар.»
Осындай өнегелі сөздер арқылы ел билеген тұлғалардың өмірі жас ұрпаққа үлгі етілген.
Шешендік өнердің тақырыптық өрісі
Шешендік сөздерді тәлім-тәрбиенің қайнар көзі ретінде жүйелесек, оны бата-тілектен бастап, өсиет-нақылға, одан әрі дау-талап пен келіссөз (жер дауы, жесір дауы, ер құны, мал дауы) секілді қоғамдық қатынас өрісіне дейін кең қамтуға болады.
Қазақта жерге, елге, малға қатысты пәлсапаға толы шешендік үлгілер аз емес. Асан Қайғының жер туралы толғанысы да, жылқы туралы бейнелі сөзі де шешендіктің көркем үлгісі ретінде танылады.
Шешендік сөздер атадан балаға қайталанып жеткен: бұл — халықтың басынан өткен сан түрлі оқиғалардың нәтижесінде туған келелі ойдың қорытындысы, «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні».
Нақыл сөздер: мінезді түзейтін өлшем
Жас ұрпаққа арналған шешендік арнау, нақыл сөздердің мән-мағынасы терең. Төмендегі жолдар адамдық қасиет, елдік мүдде, достық пен қайсарлық туралы түсінікті айқындайды:
Бала болсаң — болғандай бол,
Ағайынға қонғандай бол.
Досыңа майыспа,
Дұшпаныңа қайыспа.
Жаман болсаң — көп жақсы,
Жақсы болсаң — ел жақсы.
Арғымақ мінген байлардың
Тойға мұқтаж күні бар.
Май шайнаған билердің
Нанға мұқтаж күні бар.
Елден безген залымның
Елге мұқтаж күні бар.
Аталы ерден би туса,
Халықтың пайдасына жанасады.
Жақсы адамға мал бітсе,
Ағайынның жоғына қарасады.
Халық даналығы
Бұл сөздер мінезді түзейтін өлшем ретінде қызмет етеді: жақсылықтың өлшемі — көпке пайда, ал жамандықтың белгісі — өзімшілдік пен талас.
Әдет-ғұрыпқа сүйенген әділ төрелік
Қазақ қоғамында даулы мәселелерге көбіне әдет-ғұрыпқа сүйеніп, әділ баға берілген. Тек жер, жесір, мал дауы ғана емес, ар-намыс пен абырой үшін туған айтыс-тартыстар да мәміле сөзге тоқтаған. Мұның бәрінде жас ұрпаққа үлгі боларлық терең ғибрат жатыр.
Ауыз әдебиеті — тұлға қалыптастыратын мектеп
Адам өмірінде елеулі орын алатын, ақыл-ойдың дамуына және сезімнің оянуына ықпал ететін мұралар — лиро-эпостық жырлар, ертегілер, поэмалар, жұмбақтар, мақал-мәтелдер. Бұлар жас ұрпақтың өнегелілік қасиеттерінің қалыптасуына үлкен үлес қосады.
Мәселен, ертегіні балаға жастайынан айтып, жағымды және жағымсыз кейіпкерлердің әрекетін салыстыра баяндау — ой-өрістің кеңеюіне ықпал етеді. Ал мақал-мәтел, жұмбақ, аңыз — тыңдаушының зердесін шыңдайды.
Отан туралы мақал-мәтелдер
- «Отан — оттан да ыстық.»
- «Отан — отбасынан басталады.»
- «Отан үшін отқа түс — күймейсің.»
Бұл мақалдар Отанның қымбат екенін ұғындырып, оны сүюге әрі қастерлеуге үйретеді. Мақал-мәтелдер күнделікті тұрмыста да, қызметте де, оқу орындары мен мектептерде де кең қолданылады.
Тәрбиеге арналған қорытынды ой
«Ел болам десең, бесігіңді түзе» деген сөз — ұрпақты дұрыс тәрбиелеу елдің болашағын түзетудің өзегі екенін меңзейді. Елдің арманы — жаны мен тәні сау, парасатты, білімді, инабатты, өз елін сүйетін әрі қорғай алатын, ана тілінің уызына қанып, ұлт рухымен сусындаған азамат өсіру.
Қазақтың шешендік сөздері мен ұрпақтан ұрпаққа жеткен ертегілері — жас тәрбиесінің теңдесі жоқ құралы. Дегенмен оларды тәжірибеде орынды пайдалану жағы кей тұста ақсап жатқанын да мойындау керек. Сондықтан тәрбие саласында еңбек ететін мамандар жұмыс барысында ұлттық болмысты күшейтетін халықтық мұраларға көбірек ден қоюы тиіс.