Күләш Бәйсейітованың дарыны көп қырлы
Қазақ операсының бұлбұлы
Күләш Бәйсейітова — лирика-колоратуралық сопрано дауысты әнші, қазақ опералық өнерін қалыптастырған тұлғалардың бірі әрі қоғам қайраткері. Қысқа ғана ғұмырында (45 жас) ол халық сүйіспеншілігіне бөленіп, Қазақстан мәдениетінің аңызға айналған есіміне айналды.
Еуропалық музыкалық жанрлар — хор, симфониялық оркестр, опера — қазақ даласына композиторлар мен кәсіби музыканттардың ғана емес, ұлттық орындаушылардың да еңбегі арқылы орнықты. Бұл үдерісте Күләштің орындаушылық синтезі ерекше рөл атқарды: ол академиялық мектеп талаптарын сақтай отырып, халықтық ашық үн мен ұлттық бояуды жоғалтпады.
Өмірбаяны және қалыптасу жолы
Туған жері
1912 жылы Верный қаласында (қазіргі Алматы) дүниеге келгені жиі айтылады. Сондай-ақ өмірбаяндық деректерде оның туып-өскен жері ретінде Қарағанды облысы, Шет ауданы да көрсетіледі.
Оқу-білім
1925–1928 жылдары Алматы педагогикалық техникумында және қазақ драма театры жанындағы музыкалық-драмалық студияда білім алды. Кей деректерде педагогикалық институттағы өнер үйірмесіне қатысқаны да аталады.
1928 жылы Қазақ драма театры Қызылордадан Алматыға қоныс аударғаннан кейін, Күләш 1929 жылдан бастап осы театрда еңбек етті. Театр кештері көбіне екі бөлімнен тұратын: алғашқысы — шағын пьесалар, екіншісі — артистер қатысатын концерттік бағдарлама. Күләш осы екі арнада да қатар көрініп, сахналық тәжірибесін тез жинақтады.
Алғашында ол қазақ әйелдерінің дәстүрлі ән айту мәнеріне жақын қоңыр үнмен ән салатын. Көп ұзамай табиғи дауысы — жіңішке колоратуралық сопрано екені анықталды. Кәсіби вокалистер Д. Дианти мен З. Писаренко оның дауысын қоюға ықпал етіп, орындаушылық мүмкіндігін кеңейтті.
Бейімбет Майлиннің пьесасы негізінде қойылған «Шұға» спектаклінен бастап Күләш жіңішке дауыспен ән салды. Дегенмен ол халыққа жақын ашық үнді саналы түрде сақтап, орыс әншілік мектебінің дәстүрін қазақтың ұлттық әуезімен табиғи байланыстыра білді.
Сахнадағы серпіліс: Айманнан Жібекке дейін
«Айман–Шолпан» және халық мойындауы
1933 жылы Мемлекеттік музыкалық студия қойған «Айман–Шолпан» музыкалық комедиясы (М. Әуезов, И. В. Коцык) Күләштің үлкен сахналық жетістіктерінің бастауы болды. Айман рөлін сомдаған өнерпазды республика жаңа қырынан танып, халық оған «қазақтың бұлбұлы» деген ат берді. 1934 жылы Күләшке Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген әртісі атағы берілді.
Тарихи белес: «Қыз Жібек»
Е. Г. Брусиловский жазған алғашқы қазақ операсы «Қыз Жібек» — қазақ музыка мәдениетіндегі тарихи оқиға. Операның музыкалық өзегіне 50-ден аса халық әні мен күйі енді, ал сол әуендерді таңдауға алғашқы орындаушылар тікелей атсалысты. Олардың қатарында Күләш те болды.
1936 жылғы Мәскеуде өткен қазақ өнері декадасы күндері Күләш сомдаған Жібек бейнесі тыңдарманды тәнті етті. Орыс әншілік мектебінің көрнекті өкілі В. Барсова Күләш даусының асқақ та жеңіл, күміс сыңғырлы табиғатын ерекше атап өткен.
Рөлдер галереясы және орындаушылық ерекшелік
Күләш Бәйсейітова — сирек сахналық талант иесі. Ол жасаған бейнелер бір-біріне ұқсамайтын мінездердің тұтас галереясын құрады: ұлттық спектакльдердегі нәзік те өр мінезді кейіпкерлерден бастап, классикалық опералардағы күрделі психологиялық образдарға дейін.
Ұлттық сахнадағы рөлдері
- Айман (М. Әуезов, И. В. Коцык — «Айман–Шолпан»)
- Шұға (Б. Майлин — «Шұға»)
- Қыз Жібек, Ақжүніс, Ажар, Сара, Хадиша (әртүрлі опералар мен спектакльдер)
Классикалық операдағы партиялары
- Чио-Чио-сан/Баттерфляй (Дж. Пуччини — «Чио-Чио-сан»)
- Татьяна (П. И. Чайковский — «Евгений Онегин»)
- Маро (З. Палиашвили — «Даиси»)
Актерлік кредосы
Күләш әр образ арқылы адам табиғаты туралы «ән салуды» мақсат тұтқанын айтқан: өр мінезді Жібек пен арбаушы Ақжүніс, мейірімді Хадиша, мұңлы Баттерфляй немесе өр мінезді Татьяна — бәрі де бір ғана ұлттық өрістен шығып, жалпыадамзаттық сезімге ұласатын көркем әлемге айналды.
Концерттік өнері және әлемге танылуы
Күләш Бәйсейітова гастрольдік сапарларға жиі шығып, көптеген елдерде өнер көрсетті. Оның концерттік репертуарында қазақтың халық әндерімен қатар дүниежүзі халықтарының әндері де кең орын алды. Осы сапарлар арқылы әлем жұртшылығы Қазақстанның бай музыкалық мұрасымен танысып, елдің мәдени беделі биіктей түсті.
Репертуар кеңдігі
Әншінің орындауында қазақтың «Еллиғай», «Шилі өзен» секілді әндерімен бірге орыс, поляк, чех, армян әндері де шырқалды. Сондай-ақ қазақ композиторлары Күләштің даусына арнап шығармалар жазды: Е. Брусиловскийдің «Қос қарлығаш», Л. Хамидидің «Сайра», «Бұлбұл» туындылары соның айғағы.
Қоғамдық қызметі, марапаттары және мәңгілік құрмет
Марапаттары
- КСРО халық артисі (1936)
- КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1948, 1949)
Қоғамдық қызметі
- Қазақ КСР Жоғарғы Советінің депутаты болып бірнеше рет сайланды.
- Мемлекеттік сыйлық тағайындау комитетінің мүшесі болды.
- Қазақстан театр қоғамын ұйымдастыруға және басқаруға атсалысты.
- Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі бейбітшілік бастамаларына арналған конгрестер жұмысына қатысты.
Есімі ұлықталған дәстүрлер
Қазақстанда Күләш Бәйсейітованың есімімен көшелер, оқу орындары аталады, вокалистердің байқаулары өткізіледі. 1980 жылдан бері К. Бәйсейітова атындағы қазақтың халық әндерін орындаушылардың республикалық сайысы дәстүрлі түрде төрт жылда бір рет ұйымдастырылып келеді. Оның есімі ел мәдениетінің ұлылығы мен мәңгілігінің символындай қастерленеді.
Тың мұра: жазбалар мен қойылымдар
Күләш Бәйсейітованың мұрасы Қазақ радиосының қорында, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағатындағы кино-фото құжаттар мен дыбыс жазбалары қорында сақталған. Бұл жазбаларда оның орындауындағы драмалық спектакльдерден үзінділер, қазақ опералары мен әлемдік классика, сондай-ақ концерттік әндер топтастырылған.
Опералық репертуарынан мысалдар
- Е. Брусиловский — «Қыз Жібек», «Ер Тарғын», «Жалбыр»
- А. Жұбанов, Л. Хамиди — «Абай»
- М. Төлебаев — «Біржан мен Сара»
- З. Палиашвили — «Даиси»
- Дж. Пуччини — «Чио-Чио-сан»
- П. И. Чайковский — «Евгений Онегин»
Қорытынды
Күләш Бәйсейітова — ұлттық орындаушылықтың табиғи бояуын жоғалтпай, академиялық вокалдың биік өлшеміне көтерілген феномен. Ол қазақ тыңдарманына классикалық опера әлемін жақындатты, ал әлемге Қазақстанның ән қазынасын танытты. Оның өнері бүгін де қазақ сахна мәдениетінің өлшемі мен рухани тірегіне айналып отыр.