Қазақша рефераттар

Ақша қаражаттары және қысқа мерзімді қаржылық салымдар

Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі: мәні және маңызы

Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі — оның қаржылық тұрақтылығының негізгі белгілерінің бірі, сондықтан бұл ұғым қаржылық тұрақтылықпен тығыз байланысты. Нарықтық экономика жағдайында төлем қабілеттілігін бағалау кәсіпорынның сенімділігін, серіктестермен есеп айырысу мәдениетін және қысқа мерзімді тәуекелдерді түсінудің маңызды құралы болып саналады.

Төлем қабілеттілік деп кәсіпорынның барлық міндеттемелері бойынша төлемдерді өз уақытында орындауға дайындығын түсінеміз. Бұл үшін кәсіпорынның есеп айырысу, валюта және өзге де шоттарында жеткілікті ақша қаражаты болуы қажет.

Төлемдерді жабудың негізгі көздері

Қарыздарды өтеу үшін ақша қаражатынан бөлек, ақшаға айналуы мүмкін активтер де төлем құралдары ретінде қарастырылады. Атап айтқанда, айналым барысында ақшаға айналатын дебиторлық берешек — әлеуетті төлем көзі. Сонымен қатар, кәсіпорындағы тауарлы-материалдық қорлар да қажет болған жағдайда сатылып, ақша қаражатын қалыптастыруы мүмкін.

Маңызды түсінік

Теориялық тұрғыдан қарыздарды өтеу кәсіпорынның барлық ағымдағы активтерімен қамтамасыз етіледі. Алайда барлық ағымдағы активтерді толықтай қарыз өтеуге бағыттау өндірістік қызметтің тоқтауына әкелуі мүмкін, өйткені материалдық айналым құралдарын қаржыландыруға қаражат қалмайды.

Сондықтан төлем қабілетті кәсіпорын ретінде ағымдағы активтері ағымдағы міндеттемелерден едәуір жоғары болып, сонымен бірге үздіксіз өндіріс пен операциялық қызметті қамтамасыз ететін қаражаты бар ұйымды атауға болады.

Ағымдағы және келешектегі төлем қабілеттілігі

Ағымдағы төлем қабілеттілігі

Ағымдағы төлем қабілеттілігі баланс жасалатын күнге бағаланады. Егер кәсіпорынның жабдықтаушыларға, банк несиелері бойынша және өзге есеп айырысулар бойынша мерзімі өткен берешегі болмаса, ол төлем қабілетті деп есептеледі.

Келешектегі (жедел) төлем қабілеттілігі

Келешектегі төлем қабілеттілігі белгілі бір мерзімдегі төлем құралдарының сомасын сол мерзімдегі жедел (бірінші кезектегі) міндеттемелермен салыстыру арқылы анықталады. Бұл қатынас төлем қабілеттілігі коэффициентімен сипатталады.

Шешім ережесі

Егер коэффициент 1-ге тең немесе одан жоғары болса, кәсіпорын төлем қабілетті деп саналады.

Талдау міндеті

Егер коэффициент 1-ден төмен болса, төлем құралдарының жетіспеу себептерін анықтау қажет.

Төлемге қабілетті құралдарды анықтауда әртүрлі көзқарастар бар. Практикада ақша қаражаты мен қысқа мерзімді бағалы қағаздарды төлем құралдарына жатқызу тиімді, өйткені олар тез өткізілетін және ақшаға жылдам айналатын активтер.

Ағымдағы міндеттемелер құрамына өтелуге тиісті міндеттемелер мен қарыздар, кредиторлық берешек және басқа да ағымдағы пассивтер кіреді. Төлем құралдарының ағымдағы міндеттемелерден артық болуы кәсіпорынның төлемге қабілетті екенін білдіреді.

Төлем қабілетсіздіктің жиі белгілері

  • банк шоттарында ақша қаражатының болмауы;
  • банкке қайтарылатын несиенің мерзімін өткізіп алу;
  • қаржы органдарына берешек қалыптасуы;
  • еңбекақы төлеу мерзімдерінің бұзылуы.

Қысқа мерзімді талдау: төлемдік күнтізбе

Төлем қабілеттілігі қысқа мерзімде (апта, жарты ай) талданғанда анығырақ көрінеді. Есепті кезең ішіндегі ағымдағы төлем қабілеттілігін төлемдік күнтізбе көмегімен есептеуге болады. Оның негізінде жедел төлем қабілеттілігі коэффициенті анықталып, кредиторлармен, банкпен және мемлекеттік органдармен уақтылы есеп айырысуды қамтамасыз ететін шаралар әзірленеді.

Төлемдік күнтізбе аналитикалық есеп деректері, банк көшірмелері және төлемдердің мерзімдік картотекасы негізінде жасалады. Мұндай есептер күн сайын, 3–5 күнде бір рет немесе кәсіпорынның төлем қабілеттілігіне байланысты өзге жиілікпен жүргізілуі мүмкін: тұрақты жағдайда — сирек, тұрақсыз жағдайда — жиі.

Перспективті төлем қабілеттілігі және өтімділік көрсеткіштері

Перспективті (ұзақ мерзімді, бір жылдан жоғары) төлем қабілеттілікті бағалау үшін өтімділіктің динамикалық және статистикалық көрсеткіштері қолданылады. Динамикалық көрсеткіштердің бірі — өнімді (жұмысты, қызметті) өткізуден түскен табыстың орташа ағымдағы міндеттемелерге қатынасы. Бұл тәсіл баланс күніндегі қалдықты ғана емес, белгілі бір кезеңдегі ақша ағымын ескеруге мүмкіндік береді.

Табыстылық пен табыс табу қабілеттілігінің рөлі

Перспективті төлем қабілеттілігін тереңдетіп талдауда табыс және табыс табу қабілеттілігі ерекше мәнге ие. Табыс табу қабілеттілігі — кәсіпорынның негізгі қызметінен болашақта тұрақты табыс алу әлеуеті. Оны бағалау үшін ақша қаражатының жеткіліктілігі және оны капиталға айналдыру коэффициенттері талданады.

Өтімділіктің негізгі коэффициенттері

Кәсіпорын активтерінің ақшаға айналу жылдамдығы мен дайындық деңгейін сипаттайтын статистикалық өтімділік көрсеткіштері кеңінен қолданылады. Тәжірибеде үш коэффициент жиі есептеледі:

  1. Абсолютті өтімділік коэффициенті — ақша қаражаты мен тез өткізілетін бағалы қағаздардың жедел және қысқа мерзімді міндеттемелерге қатынасы. Ол баланс күнінде (немесе оған жақын мерзімде) ағымдағы қарыздардың қандай бөлігі өтелетінін көрсетеді.
    Нормативтік шегі: Kабс > 0,2–0,25
  2. Аралық өтеу (жабу) коэффициенті — ақша қаражатына дебиторлық берешек және өзге де тез өтелетін активтер қосылып, ағымдағы міндеттемелермен салыстырылады. Ол дебиторлар уақтылы төлеген жағдайда кәсіпорынның болжамды төлем мүмкіндігін сипаттайды.
    Төменгі шегі: Kаралық ≥ 1 В.Ф. Палийдің пікірі бойынша теориялық негізделген аралық мән: 0,7–0,8.
  3. Жалпы (ағымдағы) өтімділік коэффициенті — барлық ағымдағы активтердің қысқа мерзімді міндеттемелерге қатынасы. Бұл көрсеткіш қысқа мерзімді қарыздарды жабу сенімділігін және баланс құрылымының тұрақтылығын сипаттайды.
    Нормативтік бағдар: Kағымдағы ≥ 2

Коэффициенттерді түсіндіру және басқарушылық тепе-теңдік

Егер ағымдағы активтер мен қысқа мерзімді міндеттемелер арақатынасы 1:1-ден төмен болса, кәсіпорын өз шоттарын уақытында төлей алмауы ықтимал. 1:1 теңдігі міндеттемелер мен активтердің теңдігін көрсеткенімен, активтердің өтімділігі әртүрлі болғандықтан, бұл да тәуекелді толық жоймайды.

Ал Kағымдағы 1:1-ден жоғары болғанда, кәсіпорында өзіндік көздер есебінен қалыптасатын бос ресурстардың бар екені байқалады. Бұл кредиторлар үшін оң белгі болғанымен, менеджмент тұрғысынан қорлардың шектен тыс жиналуы немесе дебиторлық берешектің шамадан тыс өсуі активтерді пайдалану тиімділігіне қатысты сұрақтар тудыруы мүмкін.

Өтімділік көрсеткіштері сыртқы пайдаланушылардың мүдделеріне қарай әртүрлі басымдықпен қарастырылады: жеткізушілер үшін — абсолютті өтімділік, банк үшін — аралық өтімділік, ал сатып алушылар мен бағалы қағаз ұстаушылар үшін — ағымдағы өтімділік маңыздырақ.

Ескерту

Көп жағдайда аралық өтімділік төмен болып, жалпы өтімділік жоғары болуы мүмкін. Бұл шикізат, материал, жинақ бөлшек және дайын өнім қорларының шектен тыс артуымен байланысты. Мұндай теңгерімсіздік ақырында ақша жетіспеушілігіне әкелуі ықтимал, сондықтан жалпы коэффициентпен қатар оның құрамдас бөліктерінің динамикасын да талдау қажет.

Мысал: “Индустриальное снабжение” ЖШС өтімділік талдауы (2006)

Төмендегі кестелерде “Индустриальное снабжение” жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің өтімділік көрсеткіштері мен олардың өзгеруіне ықпал еткен факторлар келтірілген.

Кесте 3.4. Ағымдағы активтердің өтімділік көрсеткіштері

Көрсеткіш 2006 ж. басы 2006 ж. аяғы Өзгеріс (+/−)
1. Ағымдағы активтер (барлығы) 14 685 304,74 95 516 985,6 80 831 681
1.1. Ақша қаражаттары және қысқа мерзімді қаржылық салымдар 150 321,98 10 654 293,4 10 503 972
1.2. Дебиторлық берешек және басқа да активтер 7 569 543,41 63 584 739,5 56 015 196
1.3. Тауарлы-материалдық қорлар және басқа активтер (алдағы кезең шығындарынсыз) 6 965 439,35 21 277 952,5 14 312 513
2. Қысқа мерзімді міндеттемелер (барлығы) 4 769 248,96 73 051 013,9 68 281 765
2.1. Қысқа мерзімді несиелер мен заемдар — — —
2.2. Кредиторлық берешек 640 875,26 71 491 099,1 70 850 223,9
2.3. Бюджетпен есеп айырысу 23 707 158 508,74 134 801,74
2.4. Басқа да ағымдағы міндеттемелер 4 104 666,7 1 401 406 −2 703 260,7
3. Өтімділік көрсеткіштері
3.1. Абсолютті өтімділік коэффициенті (1.1 / 2) 0,03 0,10 0,07
3.2. Аралық өтімділік коэффициенті ((1.1 + 1.2) / 2) 1,61 1,02 −0,59
3.3. Жалпы (ағымдағы) өтімділік коэффициенті ((1.1 + 1.2 + 1.3) / 2) 3,07 1,30 −1,77

Қысқаша қорытынды

  • Жыл соңында аралық және жалпы өтімділік коэффициенттері төмендеді (тиісінше 0,59 және 1,77 пунктке).
  • Абсолютті өтімділік 0,07 пунктке өскенімен, халықаралық тәжірибедегі нормативке (0,2–0,25) жетпейді.
  • Жалпы өтімділік коэффициенті екі кезеңде де талап етілетін шекке сай, алайда айтарлықтай төмендеу орын алған.

Кесте 3.5. Жалпы өтімділік коэффициентінің өзгеруіне факторлардың ықпалы

№ / Көрсеткіштер Жыл басында Ағымдағы активтер (жыл басы) / міндеттемелер (жыл соңы) Жыл аяғында Ауытқу (+/−) Ағымдағы активтер әсері Міндеттемелер әсері
1. Ағымдағы активтер 14 685 304 14 685 304 95 516 985,6 — — —
2. Ағымдағы міндеттемелер 4 769 248,9 73 051 013 73 051 013,9 — — —
3. Жалпы өтімділік коэффициенті 3,07 0,201 1,30 −1,77 1,099 −2,869

Бұл деректер жалпы өтімділік коэффициентінің өзгеруіне екі негізгі фактор әсер еткенін көрсетеді: ағымдағы активтердің абсолютті өсімі оң ықпал берсе, ағымдағы міндеттемелердің күрт артуы теріс әсер етіп, коэффициенттің төмендеуіне әкелген.

Кесте 3.6. Нақтыланған факторлардың әсері

Фактор Есептеу Әсер деңгейі
1. Ағымдағы активтердің өзгеруі 1,30 − 0,201 1,099
1.1. Ақша қаражаттары және қысқа мерзімді қаржылық салымдар 10 503 972 × 0,000103 1 081,909
1.2. Дебиторлық берешек және басқа да активтер 56 015 196 × 0,000103 5 769,569
1.3. Тауарлы-материалдық босалқылар 14 312 513 × 0,000103 1 474,188
2. Қысқа мерзімді міндеттемелердің өзгеруі 0,201 − 3,07 −2,869
2.1. Қысқа мерзімді несиелер мен заемдар — —
2.2. Кредиторлық берешек 70 850 223,9 × (−0,000306) −21 680,168
2.3. Бюджетпен есеп айырысу 134 801,74 × (−0,000306) −41,249
2.4. Басқа да ағымдағы міндеттемелер −2 703 260,7 × (−0,000306) 827,197

Есептеулер жалпы өтімділік коэффициентіне дебиторлық берешек пен тауарлы-материалдық қорлардың айтарлықтай өсуі оң ықпал еткенін, ал кредиторлық берешектің күрт артуы негізгі теріс фактор болғанын көрсетеді.

Қорытынды: төлем қабілеттілігін кешенді бағалау

Төлем қабілеттілік — кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын негізгі көрсеткіштердің бірі және баланстың өтімділігімен тікелей байланысты. Дегенмен төлем қабілеттілігіне тек баланс құрылымы ғана емес, сыртқы және ішкі көптеген факторлар әсер етеді: елдегі саяси және экономикалық жағдай, ақша нарығының ахуалы, кепілдік және банктік заңнаманың жетілуі, меншікті капиталмен қамтамасыз етілу деңгейі, дебиторлық берешектің сапасы, кәсіпорынның жалпы қаржылық жағдайы және т.б.

Негізгі ой

Төлем қабілеттілігін талдау кезінде көрсеткіштерді оқшау қарастырмай, факторларды кешенді бағалау маңызды. Бұл кәсіпорынның қаржылық жағдайын барынша объективті анықтауға мүмкіндік береді.