Батыс Қазақстандық әншілік мектеп - еліміздің батыс өлкесінде дамыған әншілік өнер
Ән жанрлары мен мектептері
Қазақ әндерінің жанрлық сипаттамасын оқыту тәжірибесінде этномузыкатанушы Б. Ерзаковичтің тұжырымдамасы жиі қолданылады. Ғалым «Қазақ халқының ән мәдениеті» еңбегінде халық әндерін төмендегі жанрларға бөледі.
Б. Ерзакович ұсынған жанрлық топтастыру
- 1) Тұрмыс-салт әндері. Күнтізбелік әндер (жыл өлеңдері), емдік-жоралық әндер (Бәдік, Күлапсан), жан-жануарларға арналған әндер.
- 2) Әулеттік-жоралық әндер. Той әндері (Жар-жар, Беташар, Тойбастар, Сыңсу, Қоштасу), қазаға байланысты әндер (Естірту, Жоқтау, Көрісу).
- 3) Тұрмыстық-отбасылық әндер. Насихат өлеңдер, балаларға арналған бесік жырлары, тұсаукесер, бесікке салу тақпақтары.
- 4) Еңбек әндері. Киіз үй тіккенде, көрпе тіккенде, киіз басқанда айтылатын әндер.
- 5) Лирикалық әндер. Туған жер, махаббат тақырыбындағы әндер.
- 6) Әлеуметтік қарсылық әндері. «Көкшолақ», «Сараның әні», «Ақбөбек» т.б.
- 7) Тарихи әндер. «Елім-ай», «Құты қатты патшаның» т.б.
Топтастырудың шектеулері және жаңа көзқарас
Кейінгі зерттеулерде халық әндерін мұндай жанрларға бөлудің саяси реңкке тым жақындап кететіні айтылады. Б. Ерзакович халық әндерінің жанрлық тұғырын дәл танығанымен, әндердің дәстүрлі формалық түрлерін нақтылап беруде кемшілік бар екені де байқалады.
Ж. Кәрменов халық әндерінің екі томдық жинағын шығарғанда кеңестік кезеңде ықпал еткен мәтіндік түзетулерден арылу керектігін атап өтті. Сонымен бірге әннің күрделілігі мен формасын жанр өлшемі ретінде ұсыну қажеттігін көрсетті. Мұндай ой А. Алматов еңбектерінде де ұшырасады.
Жанрларды формасына қарай жіктеу (ұсынылатын нұсқа)
- 1) Романс тектес әндер: «Ақбақай», «Жиырма бес», «Япурай», «Ғайни» т.б.
- 2) Сатиралық-юморлық әндер: «Он алты қыз», «Ағашаяқ», «Құлбай бай» т.б.
- 3) Қара өлеңге құрылған әндер: «Сәулем-ай», «Еркем-ай», «Қамажай», «Жеті арал жерім-ай» т.б.
- 4) Қыз-келіншектер әндері: «Майра», «Дудар-ай», «Әупілдек» т.б.
- 5) Желдірме әндер: термелер, арнау, насихат әндер т.б.
- 6) Эпостық мазмұндағы әндер: жыр кейіпкерлерінің атынан айтылатын әндер («Жігіттің падишасы — Әмір Темір», «Қос мүйізді Ескендір» т.б.).
- 7) Авторлық-арнау әндер: «Молдабайдың әні», «Ғазиздің әні», «Бүркітбай», «Шашубай», «Теміртас» т.б.
Форма мен орындаушылық белгілер
Бұл жіктеу әндердің формасын айқынырақ тануға көмектеседі. Мысалы, романс тектес әндердің диапазоны кең, вокалдық қайырымы мол келеді.
Сатиралық-юморлық әндерде ырғақ шапшаңырақ болып, мәтін мен мелодияның қайталануы жиілейді; вокалдық даму мүмкіндігі шектеулі болады.
Қара өлеңге құрылған әндер көбіне он бір буынды өлең өлшеміне негізделеді, қалыптасқан қайырымы бар. Мелодиясы пентатоникалық сарынға бейім болғандықтан, мұны әннің көне қабаты деуге негіз бар.
Қыз-келіншектер әндерінде вокал иірімдері мол. Бұл топтастырудың себебі — диапазон мен мәтін табиғатының әйел дауысына лайықталуы.
Желдірме әндер ырғағы ширақ, салтанатты әрі жүрдек шырқалады. Эпостық мазмұндағы әндер құрылымы жағынан қара өлеңге жақын болғанымен, атауы не мазмұны эпостық кейіпкер есімімен өріледі.
Авторлық-арнау әндердің сарыны айтыс мақамдарын еске түсіреді: әуелде «Ал», «Ахау», «Оу» секілді қаратпа үндеу айтылады, қайырмасы қара өлеңге құрылады. Кейде өзге ән мәтіндері қолданылғанымен, шумақта міндетті түрде автордың өзін немесе ата-бабасын мадақтаған жолдар кездеседі.
Аймақтық әншілік мектептері
Халық әндері аймақтық мектептерге бөлінгенімен, негізгі сазы жалпы қазаққа ортақ әуезге құрылады. Сондықтан бір өңірдің әнін өзге өлкенің әншісі де қиналмай орындай береді. Бұл — қазақ ән өнерінің біртұтастығы аймақтық жіктеулерге қарамастан сақталатынын аңғартады.
Ғарифолланың Арқа әндерін тамылжыта шырқауы, Жүсіпбектің Мұхит әндерін тебірене айтуы — осы тұтастықтың дәлелі ретінде қарастыруға болады.
Оқыту тәжірибесінде қолданылатын негізгі мектептер
1) Арқа мектебі
Қазақы әншіліктің ең кемелденген салаларының бірі. Өкілдері: Біржан, Ақан, Балуан Шолақ, Майра Уәлиқызы, Шашубай, Тайжан т.б.
Арқа әндері еркін ырғақпен айтылады, диапазоны өте кең келеді.
Кәсіби мектебін қалыптастырғандар: Ж. Елебекеов, Ж. Кәрменов, Қ. Байбосынов. Сондай-ақ ән өнерінде із қалдырған тұлғалар: Қ. Байжанов, Ә. Қашаубаев, Қ. Бабақов, Қ. Лекеров, Б. Жылқыбаев, М. Ержанов, Ж. Омарова, Р. Есімжанова, Р. Қойшыбаева, М. Көшкінбаев, И. Әлібаев, Ж. Қартабаева, Л. Сүйіндікова, М. Ешекеев.
2) Жетісу мектебі
Көне әндер мен халықтық әуендер мол сақталған өңірлік дәстүр. Орындалуы мен домбырамен сүйемелі Арқа үлгісіне жақын болғандықтан, бұл мектеп өкілдерінің репертуарында Арқа сазгерлерінің әндері де кең орын алады.
Көрнекті өкілдері: Жамбыл, Кенен, Қапез, Пішан, Дәнеш Рақышев.
Кәсіби тұғырын қалаған — Ж. Кәрменов, дәстүрін жалғастырушы шәкірті — Е. Қосбармақов.
3) Батыс Қазақстандық әншілік мектеп
Батыс өңірде дамыған әншілік дәстүр. Бұрынғы Бөкей Ордасы аймағында төкпелі жыр негізінде синтезделген желдірмелі ән Мұхит арқылы жаңа белеске көтерілді. Мұхит әндері Атырау, Ақтау, Орал, Ақтөбе өңірінен бастау алып, Сыр мен Арқаға дейін тараған.
Бұл мектептің басында Ғарифолла Құрманғалиев тұр. Оның үзеңгілес өнерпазы ретінде Әли Құрмановтың есімі де құрметпен аталады.
Ғарифолла мектебінен шыққан шәкірттер: Қ. Бекбосынов, Қ. Орашева, Қ. Рахимова, А. Дәрібаева, Ж. Сәрсенғалиев, Қ. Ақтаев, М. Төрешов, Қ. Бердіғалиев, Ә. Еңкебаев, Қ. Құлышева, С. Таутаева, С. Рахметжанов, С. Әбдірахманов, С. Жанпейісова, С. Мырзабаева, А. Қосанова, Қ. Кәкімов.
Әдістемелік ортақтық
Бұл құралда зерттеу нысаны ретінде Арқа мектебі басым қарастырылғанымен, мақсат — жалпы қазаққа ортақ әншілік өнерді оқытудың әдістемелік негіздерін көрсету.
Себебі әншінің алғашқы дауыс қою дайындығы, домбырамен сүйемелдеу, репертуар таңдау, сахналық шеберлік, дәстүрлі иірімдерді меңгеру — барлық ән мектептеріне ортақ мәселелер.
Аспаппен ән айту
Халық әндерін аспаппен сүйемелдеу — ежелден келе жатқан өнер. Ертеде түркі серілері әнді барабан, сыбызғы, домбыра тектес шертпелі аспаптар (танбура, танбур, дутар, шертер, рубаб, қомуз т.б.), қобыз, жай, ғиджак (гыпжак), жетіген (ятган, чаткан), шаңқобыз (варган) көмегімен шырқағаны тарихтан белгілі.
Кейін қобыз бен домбыра дәстүрі кең таралып, басқа аспаптар біртіндеп қолданыстан шеттей бастады. ХХ ғасыр басында қазақ даласына татар (қазан) сырнайының келуі қобызбен айту үрдісін әлсіретті. Қобызбен жырлаған соңғы тұлғалардың бірі ретінде Жанақ ақынның аты аталады, ал өзге нақты мәдени дерек аз.
Сырнай дәстүрі: өрлеу, үзіліс, қайта жаңғыру
Сырнайдың келуі ән сахнасына Майра, Шашубай, Тайжан, Нартай, Құтбай сияқты тарландарды әкелді. Олардың сырнаймен толғаған әндері далада жаңаша мәнермен шырқалды.
Алайда ХХ ғасырдың 70–80 жылдары сырнаймен сүйемелдеу күрт бәсеңдеді. Дәстүрді көбіне ел ішіндегі таланттар ғана сақтап қалды, әсіресе Сыр бойындағы Нартай дәстүрін жалғастырушылар.
Сырнаймен айту дәстүрін қайта жаңғырту ХХ ғасыр соңында Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының түлегі Клара Төленбаева еңбегімен байланысты. Ол Майра, Нартай, Шашубай сазының түпнұсқалық нұсқаларын дәл тауып, қайта сахнаға шығарды.
Қобыз, шертер, жетіген, сыбызғы, адырна: мүмкіндіктер кеңістігі
Қобызбен айту өнері ел ішінде үзілмей жалғасып отырды. Қобызшы Сматай Үмбетбаев орындаған Арқа сазгерлерінің әндері мен термелері бұл үрдіске жаңа серпін берді. Бекболат Тілеухан жыраулардан қалған көне түріктік мақамды қайта тірілтті. Қазір қобызбен ән айтатын жастар аз болса да бар; Қазыбек Әдікеев — осы салада еңбек етіп жүрген өнерпаздардың бірі.
Шертермен ән салу дәстүрі бір кездері жойылды делінгенімен, қазақ мекендеген Өзбекстан аймақтарында дамуын тоқтатпаған. Қазақстанның оңтүстігіндегі отырықшы өңірлерде шертермен өлең айту көбіне әйелдер мен қыз-келіншектердің әуесіне айналған. Қазіргі кезде Б. Бәбіжан шертермен ән айту дәстүрін қайта қолға алып жүр; мұны болашақта кәсіби деңгейде дамытуға мүмкіндік бар.
Жетігенмен ән айту қазақта болмаған деп кесіп айту қиын. Тілі мен мәдениеті туыстас хакас, саха, бурят халықтарында бұл өнер бүгін де мәдени өмірдің маңызды бөлігі. Қазір Қарақат Әбілдина жетігенмен айналысып жүр, алайда еуропалық гармонияға негізделген жайылма аккордтар дәстүрлі сипатқа толық сәйкес келе бермеуі мүмкін. Дегенмен жетігеннің қоңырқай тембрі арқылы халық әндерін өз мақамында қайта тудыру мүмкіндігі бар.
Сыбызғымен ән айту — көнетүркілік үлгі. Қазіргі кезде ол көбіне башқұрт дәстүрінде сақталған. Орындау үлгісінде алдымен аспаппен ән әуені шалынып, кейін жеке дауыспен сүйемелсіз мәтін айтылады, соңында мақам аспаппен қайта қайырылады. Бүгінгі қазақ сыбызғы өнері өрлеу жолына түсті; бұл салада Талғат Мұқышев еңбегін ерекше атауға болады. Сыбызғымен ән айту дәстүрін жаңғырту — алдағы абыройлы міндеттердің бірі.
Адырнамен ән айту да қазақта болған маңызды өнердің бірі. «Қыз Жібек» фильмін түсіруде композитор Н. Тілендиев профессор Б. Сарыбаев кеңесімен адырнаны қолданғаны белгілі («Көш қызығы» әні). Қазір фольклорлық ансамбльдерде жетілдірілген нұсқалары жиі кездеседі. Арфаға ұқсас тембрі ән айтуға қолайлы болғандықтан, бұл да жаңғыруын күткен дәстүр.
Домбырамен ән айту: негізгі өзек және әдістемелік талап
Домбырамен ән айту дәстүрінің жолы бөлек. «Домбыра екі шекті қолға алайын», «Домбыра — ер жігіттің қолғанаты» деген сөздердің астарында ән төресінің домбырамен шырқалуы жатқандай. Екі және үш ішекті домбыра сал-серілерде кең қолданылған. Шығыс Қазақстан мен Жетісуда үш ішекті домбырамен сүйемел жасау шеберліктің шыңы саналған.
Қазіргі кезеңде үш ішекті домбырамен ән айту кең тарала қойған жоқ. Халық жадында Бекболат Тілеухан орындаған «Жорға тай» секілді сирек үлгілер ғана жаңғырықтай сақталып тұр. Бұл аспаппен жүйелі оқыту мәселесі де болашақтың еншісінде.
Сүйемел сәттілігінің «жартысы» — аспапқа байланысты
Домбырамен ән салудың табыстылығының елеулі бөлігі аспапты меңгеруге тіреледі. Әнші белгілі деңгейде күйшіге барабар болуы керек: ертеде әншілер тыңдаушы дамылдауы үшін арасында күй тартып отырған. Жүсіпбектің Тәттімбет күйлерін шебер орындауы, Манарбектің артында ондаған күйдің қалуы — соның айғағы.
Домбыра оқыту кейде біржақты жүргізіледі. Тәжірибе көрсеткендей, ән мектебінің өкіліне өз аймағына тән күйлерді қатар үйрету үлкен нәтиже береді: Арқа әншісі — шертпе, ал Батыс Қазақстан әншісі — төкпе дәстүріне бейім болғаны жөн.
Егер Арқа мектебінің шәкірті жаппай төкпе үлгіге тәрбиеленсе, аспапты әнге лайық жатықтықпен шертуі қиындайды (немесе керісінше). Халық әнін оқытуда кездесетін ең үлкен әдістемелік қателіктің бірі — осы.
Сондықтан арнайы домбырадан дәріс беретін маман халық әнінің табиғатын терең білсе, бұл талап домбырашылар үшін ауыр емес: күй мен ән — егіз өнер.
Отыру және тұрып айту: тәжірибеде екеуін де шектемеу
Дәстүрлі әншілер отырып та, тұрып та ән айтқан. Отырып айту аспапты ыңғайлы ұстауға қолайлы: домбырада тартылатын қайырымдарды таза игеруге мүмкіндік береді. Тұрып айтудың да ұтымды тұсы бар: бұл жағдайда дауыс еркіндікке ұмтылады. Сондықтан тәжірибеде осы екі тәсілді де шектемеу орынды.
Сүйемелдің ішкі драматургиясы
Домбырамен сүйемел — жеке музыкалық құбылыс ретінде күрделі. Шумақ ішінде ақырын шертілген аспап, шумақ аяқталғанда әуеннің қуатын екі шекке ауыстырып, домбыраның бебеулей тартылуын талап етеді. Әнші ән әсеріне қаншалықты күш салса, аспап та соншалықты сергек «қару» болуы керек.
Аспаптың сипаты да маңызды: Арқа әндері көбіне Арқа үлгісіндегі (қалақ) домбырамен әсерлі шығады. Ал оркестрге бейімделіп жетілдірілген қазіргі домбыра Арқа әндеріндегі нәзік шертпеге әрдайым ыңғайлы бола бермейді. Оқытушылар бұған назар аударуы тиіс.
Әнді домбырамен сүйемелдеуді бастау үшін шәкірт ең алдымен айтатын әнінің мелодиясын домбырада күй секілді шебер шертіп алуы қажет. Ән әуенін толық әрі еркін шерте алғаннан кейін ғана дауысты қосқан дұрыс. Ал дауыспен таза меңгергенімен, домбыраны қоса алмай қиналатын шәкірт — көбіне аспап үйрету әдістемесіндегі олқылықтың белгісі.
Арқа мектебі шәкірттеріне шертпе күйді көбірек үйрету сүйемелдеуде нәтижелі болады. Қазір домбырашы мұғалімдердің төкпе репертуарын басым ұсынатыны жасырын емес. Төкпені білу маңызды, бірақ оған шамадан тыс икемделген қол жатысы мамандық талабына қайшы жағдай туғызуы мүмкін.
Аспапты меңгеру — дәстүрлі әншінің алғашқы асуы. Сондықтан мамандықтан сабақ беретін оқытушы бұл мәселеге айрықша мұқият болғаны жөн.