Жастық шақ ақыл
Жоғары сынып жасындағы балаларға сипаттама
Жасөспірім шақтың едәуір бөлігі орта мектептің жоғары сынып кезеңіне сәйкес келеді және жеке тұлғаның қалыптасуында айрықша рөл атқарады. Бұл жас аралығында (шамамен 15–17 жас) тұлғалық тұрғыдан пісіп-жетілу кезеңі аяқталып, өмірге көзқарастың негізгі ұстанымдары қалыптаса бастайды. Сонымен қатар жасөспірім алғаш рет ересек өмірге қадам жасап, өз бетінше шешім қабылдауға, болашақ мамандығын таңдауға бет бұрады.
Балалықтан жастыққа өту: әлеуметтік мәні
Қоғамда балалық шақтан жастық шаққа өту тек тұлғалық пісіп-жетілу белгісі ғана емес. Бұл — мәдениетке ұмтылу, белгілі бір деңгейде білім алу, нормалар мен дағдылар жүйесін меңгеру процесі. Осы арқылы жеке тұлға еңбекке араласып, қоғамдық қызметтер атқаруға қабілетті болады және әлеуметтік жауапкершілікті сезіне бастайды.
Негізгі ой
Бұл кезең — білім мен мәдени дағдылар арқылы әлеуметтік рөлдерге бейімделудің, жауапкершілікті сезінудің және өзіндік таңдауларға дайындалудың уақыты.
Жас шекараларының шарттылығы
Жасөспірім шақ пен жастық шақтың арасында нақты, біржола бекітілген шекара жоқ. Бұл айырмашылық көбіне шартты түрде алынады және көптеген жағдайда екі кезең бір-бірімен табиғи түрде жалғасып, үйлесіп жатады. 14–15 пен 16–17 жас аралығы кейде ерте жастық шақ ретінде қарастырылса, кейде жасөспірімдік шақтың аяқталу кезеңі ретінде сипатталады.
Жасөспірімдік шақ
- Бозбалалар: 13–16 жас
- Қыз балалар: 12–14 жас
Жастық шақ
- Жігіттер: 17–21 жас
- Қыздар: 16–20 жас
Балалықтан есейген шаққа өту сол қоғамның бала мен ересек адамға қоятын нормаларының айырмашылығына да байланысты. Әлеуметтік орта мен таптық жағдай адамның өмірлік жолының қалыптасуына, білім алу деңгейіне және дүниетанымының орнығуына елеулі ықпал етеді.
Тұлғалық қасиеттер: тұрақтылық пен өзгеріс
Жас ерекшеліктерін зерттеудегі ең күрделі мәселелердің бірі — тұлғалық сипаттамалардың тұрақтылық пен өзгермелілік деңгейін анықтау. Генетикалық немесе дамудың бастапқы кезеңінде қалыптасатын физиологиялық ерекшеліктер жас мөлшеріне және жынысқа тәуелді болады. Ал мәдени шарттылықтарға байланысты сипаттамалар өзгермелі келеді және жас ұлғайған сайын ілгерілеу басқа мазмұнға ие болады.
Биомәдениеттік көзқарас
Тұлғалық өзгерістер биологиялық та, әлеуметтік-мәдени де жағдайлармен түрленеді. Сондықтан жасөспірімдік кезең аяқталғаннан кейін «өзгеріс мүлде тоқтайды» деген түсінік дұрыс емес.
10, 15 және 16 жастағы психологиялық ерекшеліктер
10 жас
Он жастағы бала көбіне салмақты болады: өмірдің жаңа тұстарын жеңіл қабылдайды, сенгіш келеді, ата-анасының айтқанынан шықпауға тырысады және сыртқы келбетіне аса мән бере бермейді.
15 жас
Он бес жастың мән-мағынасын бір қалыпқа түсіріп сипаттау қиын, өйткені дәл осы кезеңде баланың өзіндік ерекшеліктері тез айқындалады. Бұл уақытта тәуелсіз болуға ұмтылу күшейеді, отбасында да, мектепте де қарым-қатынаста қиындықтар тууы мүмкін. Өз-өзін сырттай бақылап отырғандардан «бостандыққа шығуға» деген құштарлық артып, өзін-өзі тәрбиелеудің алғашқы қадамдары басталады.
Мұндай өзгерістер жасөспірімнің жан дүниесін тез жараланғыш етіп, сыртқы жағымсыз ықпалдарға бейімдеу қаупін арттырады.
16 жас
Он алты жасқа келгенде мінездегі белгілі бір тепе-теңдік қайта орныға бастайды. Алайда ішкі келіспеушілік күйдің жиіленуі мүмкін; өз-өзіне ие болу дағдысы біртіндеп қалыптасады. Әсерленгіштіктің реттелуімен қатар, көпшілдігіне және өз күшіне деген сенімі айқынырақ байқалады.
Жыныстық жетілу және пубертат кезеңдері
Бозбалалық шақ ұғымы көбіне өтпелі кезең ретінде қабылданады және жыныстық жетілуге байланысты физиологиялық процестермен тығыз байланысты. Бұл процесс шартты түрде үш фазаға бөлінеді:
- Пубертатқа дейінгі (дайындық) кезең — жыныстық жетілудің алғышарттары қалыптасатын уақыт.
- Пубертат кезеңі — жыныстық жетілудің негізгі процестері жүретін кезең.
- Пубертаттан кейінгі кезең — ағза толық физиологиялық-биологиялық жетілу деңгейіне жақындайтын уақыт.
Жас кезеңдерімен сәйкестендіру
Әдеттегі жас мөлшеріне сәйкестендіргенде, пубертатқа дейінгі кезең — жасөспірімдік шаққа дейінгі уақытқа, пубертат кезеңі — жасөспірімдік шаққа, ал пубертаттан кейінгі кезең — жастық шаққа сәйкес келеді.
Қорытынды тұжырым
Жастық шақ — ақыл-ой қабілеттілігінің артуы ерекше қарқын алатын маңызды кезең. Бұл уақытта тұлғалық дербестік күшейіп, дүниетаным орнығып, болашаққа қатысты шешімдер қабылдауға психологиялық дайындық қалыптасады.