Нарықтық экономика мақсаттарын қарастыру
Кіріспе
Дамыған елдердің қазіргі экономикасы ең алдымен нарықтық сипатымен ерекшеленеді. Нарықтық экономика негізгі экономикалық мәселелерді тиімді шешуге қабілетті жүйе ретінде бірнеше ғасыр бойы қалыптасып, өркениеттің маңызды институттарының біріне айналды. Алдағы уақытта да ол көптеген елдердің экономикалық бейнесін айқындап отырады.
Нарық ұғымының екі қыры
- Біріншіден, «нарық» (market) — өткізу, айырбас және айналыс саласында іске асатын қатынастарды білдіреді.
- Екіншіден, нарық — өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну процестерін қамтитын адамдар арасындағы экономикалық қатынастар жүйесі. Бұл жүйе меншік формаларының көптүрлілігіне, тауар-ақша байланыстарына, сондай-ақ қаржы-несие тетіктеріне сүйенеді.
Теориялық пікірталастар және қате түсініктер
Нарық туралы теориялық пікірталастар әлі күнге толастамаған. Экономикалық әдебиеттерде «нарық» терминінің мазмұны толық әрі бірізді түрде ашылды деу қиын. Кейбір көзқарастар нарықтық қатынасты ұйымдастырылмаған, стихиялық күштер үстемдік ететін «көп шуылдаған базармен» теңестірсе, басқалары оны экономиканың барлық мәселесін тез шешетін әмбебап құрал ретінде асыра дәріптейді. Шын мәнінде, нарық — күрделі, көпқырлы механизм; оның тиімділігі институттарға, ережелерге және қатысушылардың жауапкершілігіне тікелей тәуелді.
Нарықтың басты қызметі
Өндіріс пен тұтынудың арақатынасын реттеу және ұдайы өндірістің үйлесімділігін қамтамасыз ету.
Нарықтың жоспарлаумен байланысы
Қоғамдық қажеттіліктерді өтеу үшін шаруашылық құрылымдары, өнім түрлері және өзге параметрлер айқындалады. Бұл бағыт-бағдарлар нарықта сұраныс пен ұсыныс, кәсіпорындар арасындағы келісімдер арқылы алғашқы сынақтан өтеді.
Қоғамдық қажеттілікті «дәлелдеу» рөлі
Нарық өндірілген өнімнің оған жұмсалған еңбектің қоғамдық қажеттілігін айқындауға мүмкіндік береді.
Шығындарды қысқарту тетігі
Нарық өндіріс шығындарын азайтуға ынталандырады, өйткені баға қоғамдық қажетті еңбек шығындарын нақты сипаттайды. Ол үшін баға жүйесі нарықтағы өзгерістерді икемді түрде көрсетіп отыруы қажет.
Тақырыптың өзектілігі
Бұл тақырыптың өзектілігі Қазақстанның әкімшіл-әміршіл жүйеден нарықтық экономикаға өту үдерісімен байланысты. Ұзақ уақыт бойы елде тауар-ақша қатынастары және соған сай меншік формалары кең көлемде қабылданбады, ал ұлттық экономика әлемдік нарықтан едәуір оқшау күйде дамыды.
Сонымен бірге нарықтың қалыптасуы кезінде көптеген өткір мәселелерді «буфер» ретінде жеңілдеткен табиғи және жартылай табиғи шаруашылық түрлері біртіндеп жойылды. Мұндай өзгерістер жұмыссыздық, тауар тапшылығы және өндірісті қайта құрылымдау сияқты жаңа сын-қатерлерді алға шығарды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері
Курстық жұмыстың мақсаты — Қазақстандағы қазіргі нарықтық экономика модельдерінің ерекшеліктерін көрсету.
Негізгі міндеттер
- Нарықтық экономиканың мәні мен ерекшеліктерін қарастыру.
- Нарықтық экономиканың мақсаттарын талдау.
- Қазақстандағы нарықтық экономиканың қазіргі жағдайын бағалау.
- Нарықтық экономика модельдерін жетілдіру жолдарын қарастыру.
Зерттеу контексті
Нарықтық экономика тақырыбына арналған еңбектер саны көп: оқулықтар, ғылыми мақалалар, зерттеулер. Қазіргі таңда да экономистер бұл мәселеге тұрақты түрде назар аударып, экономикалық қатынастарды басқарудың принциптері, заңдары және тетіктерін талдайды.
І бөлім. Нарықтық экономиканың жалпы сипаттамасы
1.1 Нарықтық экономиканың мәні және ерекшеліктері
Нарықтық экономиканың негізі — еркін айырбас, бәсеке және баға арқылы ресурстарды бөлу механизмдері.
1.2 Экономиканы ұйымдастыру әдістері
Экономиканы ұйымдастыру тәсілдері институттар, ережелер және ынталандыру жүйелері арқылы қалыптасады.
1.3 Нарықтық экономика мақсаттары
Негізгі мақсаттар — тиімділік, теңгерім, сапалы өсім және халықтың әл-ауқатын арттыру.
2. ҚР-дың нарықтық экономикасының қазіргі жағдайы
2.1 ҚР-дағы нарықтық экономика модельдері
Қазақстандағы модельдер әлемдік тәжірибемен ұштасып, ұлттық ерекшеліктерге бейімделу деңгейімен сипатталады.
2.2 ҚР-дың нарықтық құрылымы
Нарық құрылымы салалар, институттар, меншік формалары және қаржы-несие жүйесі арқылы көрініс табады.
3. ҚР нарықтық экономика модельдерін жетілдіру жолдары
Бұл бөлімде нарық тетіктерінің сапасын арттыру, институттарды күшейту және экономикалық саясаттың тиімділігін жоғарылатуға бағытталған жетілдіру жолдары қарастырылады.