Символикалық ойын, баланың символдарды қолдануы - оның психикасының дамуының елеулі сәті
Мектепке дейінгі шақтағы жетекші іс-әрекет: ойын
Мектепке дейінгі кезеңде жетекші іс-әрекет ретінде ойын алдыңғы орынға шығады. Бұл баланың уақытының көбін ойынмен өткізуімен ғана түсіндірілмейді. Ең маңыздысы — ойын баланың психикасында сапалы өзгерістер туғызады: дәл осы кезеңде кейін мектепте жетекші болатын оқу әрекетінің негіздері қаланады.
Түйін: ойын — баланың «ересектер өміріне» енуінің ерекше арнасы; ол танымдық, әлеуметтік және еріктік дамуды қатар қозғайды.
Ойын және ересектер әлемін модельдеу
Балалардың ересектермен бірлесіп өмір сүруге, олардың орнын «сынап көруге» ұмтылысы көбіне нақты еңбек арқылы толық қанағаттандырылмайды. Сондықтан бұл қажеттілік ойын барысында іске асады: бала ересектердің ролін қабылдап, еңбектік өмірді ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік қарым-қатынастарды да бейнелейді.
Ойын үстінде бала адамдар арасындағы объективті қатынастарды алғаш рет айқын сезіне бастайды: әрбір іс-әрекет белгілі міндеттерді орындауды талап етеді және белгілі құқықтарды береді. Мысалы, «сатып алушы» ролін ойнағанда бала тауарды тексеруге, сұрақ қоюға құқылы екенін, бірақ соңында ақша төлеу — міндет екенін түсінеді.
Сюжеттік-рольдік ойын: тәртіп, үйлестіру, коллектив
Сюжеттік ойында роль атқару — рольге тән міндеттерді орындау және басқа қатысушылармен қатынаста өз құқықтарын жүзеге асыру. Рольдерді жүйелі орындау балаларды тәртіпке келтіреді: бірлескен ойын барысында олар өз әрекеттерін үйлестіруді үйренеді.
Құрдастар ықпалы
Құрдастарға және қалыптаса бастаған коллектив пікіріне бағдарлану баланың әлеуметтік сезімдерін дамытады: топқа ілесу, басқаға жаны ашу, өзара қолдау көрсету.
Өзіндік сана
Топ ішіндегі шынайы өзара қатынастар коллективтік сапаларды ғана емес, баланың өзіндік санасын да көтереді: өз орнын сезіну, өзін бағалау, мінез-құлықты таңдауды үйрену.
Ойындағы орын, статус және өзін таныту қажеттілігі
Әр бала ойында өзін жалпы жағдайға, топ талаптарына және жеке қабілетіне сай ұстауға дағдыланады. Мінез-құлықты таңдау балалардың ортақ құрамына және өз мүмкіндіктерін бағалауына байланысты. Біреулер бұйырып, билеп-төстеуді қаласа, енді біреулер көлеңкеде қалғанды жөн көреді.
Баланың ойындағы орны оның белсенді не пассив болуын толық анықтамайды. Мектепке дейінгі шақта құрдастармен өзара әрекет барысында қалыптасатын маңызды құбылыс — өзін таныту қажеттілігі. Бұл қажеттілік көп балада «маңызды орынға» ұмтылудан көрінеді және әлеуметтік белсенділіктің табиғи түрі ретінде тұлғаның дұрыс дамуының шарты саналады.
Алайда мұндай ұмтылыс әрдайым сырттай байқала бермейді: бала оны көбіне өзі үшін қолайлы, қауіпсіз жағдайларда ғана айқын көрсетеді. Өзін таныту ойын ішіндегі статустық рольге талпыныс түрінде көрінгенде, жеңімпазбен эмоциялық теңесу (идентификация) күрделенуі мүмкін. Мұндайда балаға танылған құрдасымен бірге қуану, оның жетістігіне шын қуану қиындап кетеді.
Ойын — әлеуметтік мінез-құлық мектебі
Танылу қажеттілігі мен бірге тебірену қабілетінің өзара әсері құрдастардың бірлескен іс-әрекетіндегі қарым-қатынастардан туындайды. Осы тұрғыдан қарағанда, балалардың ойнаушы тобы — мінез-құлықтың әлеуметтік түрлері үнемі «жобаланып», бекіп отыратын шағын әлеуметтік орта. Ойнап жүріп балалар ынтымақтасуды, ереже сақтауды, келісуді және келіспеушілікті реттеуді үйренеді.
Символикалық ойын: затты алмастыру және таңбалық функция
Ойын үстінде бала шынайы затты ойыншықпен немесе кездейсоқ нәрсемен алмастыруға болатынын тез аңғарады. Мұны ол үлкендерден көреді және біртіндеп өзі қолданады: тас — «нан», таяқ — «адам» болуы мүмкін. Бала тек заттарды ғана алмастырмайды, қажет болса өзі де заттың, жануардың немесе басқа адамның орнына «айналуы» ықтимал: қиялдағы тепловозды жүргізіп қана қоймай, өзі тепловоз болып дүрілдейді; «атылған қасқырдың» орнына өзі құлап түседі.
Осылайша, бұл кезеңдегі ойын мәні жағынан символикалық сипат алады. Символдарды қолдану — баланың психикалық дамуының маңызды сәті: бір объектіні екінші объектінің көмегімен алмастыру қабілеті кейін әлеуметтік таңбаларды (тіл, белгі, ереже) меңгеруге негіз болады. Символикалық функция дамыған сайын қабылдаудың жіктелуі қалыптасып, ойлаудың мазмұндық жағы және адамға тән басқа да қабілеттер елеулі өзгереді.
Маңызды ескерту
Затты «кез келген нәрсемен» алмастыру әрдайым мүмкін емес. Бала орынбасар-заттардың қасиеттеріне сүйенеді: «дүкен» ойынында балмұздақ орнына ақ кірпіш, шұжық орнына қызыл цилиндр, алма орнына жасыл дөңгелек тәрізді ұқсастықтар оны көбірек қанағаттандырады. Мұндай ауысулар көбіне форма, түс немесе функциялық ұқсастыққа негізделеді.
Атау мен әрекет байланысы: «жаңа ат — жаңа қылық»
Бала затқа жаңа атау бергеннен кейін, ол затпен бастапқы қасиетіне сай емес, жаңа атына сәйкес әрекет жасай бастайды. Таяқ «мылтық» деп аталғанда — одан атады, «ат» болса — мініп шабады, «пароход» болса — жүзіп, «жағаға келуі» тиіс. Бұл — ойынның ішкі логикасын сақтау қабілетінің қалыптасып келе жатқанының белгісі.
Ойын және ырықты зейін мен естің дамуы
Ойын іс-әрекеті ырықты зейіннің және ырықты естің дамуына айқын көмектеседі. Ойын жағдайларында балалар зейінді «тәжірибе жағдайына» қарағанда жақсырақ шоғырландырып, көбірек есте сақтайды. Өйткені ойынның шарттары ойынға қатысушылардан заттарға, орындалатын әрекеттерге және сюжеттің мазмұнына мақсатты түрде назар аударуды талап етеді.
Егер бала ойын талабына сай зейін қоюға тырыспаса, ережені есінде сақтамаса, құрдастары оны ойыннан шығарып жіберуі мүмкін. Демек, қарым-қатынасқа, эмоциялық қолдауға және мадақтауға деген қажеттілік баланы мақсатты түрде зейін жинақтауға және есте сақтауға итермелейді.
Қорытынды ой
Мектеп жасына дейінгі кезеңде ойын — баланың әлеуметтік тәжірибені игеріп, өз орнын сезінетін, символдарды қолдануды меңгеретін және еріктік процестерін (зейін, ес) дамытатын шешуші орта. Сондықтан ойынға тек ермек ретінде емес, баланың тұлғалық және танымдық қалыптасуының табиғи механизмі ретінде қарау қажет.