Бешпет - қазақ үшін әмбебап киім
Ұлттық киімдеріміз ата-бабамыздың жауынгер, жаугер, жаужүрек халық болғанын айқын көрсетеді. Өйткені тірлік үнемі аттың жалында, түйенің қомында өтіп, мамыра-жай, жайма-шуақ кезең ұзаққа созыла бермеген. Аты ауыздықпен су ішіп, өзі етігімен мұз кешіп, күнкөріс үшін күрескен жұрттың өмір салты киімінен де көрініс табады. «Тобылғыны жастанып, қу толағай бастанып», «Жайық үшін жандасып, Қиғаш үшін қырылып» ғұмыр кешкен бабалардың ұлан-байтақ даланы көз тіккендерден қорғауы оңай болмаған. Сол жолда «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» секілді зұлмат та өтті.
Осындай кезеңдерде күндіз киіп, түнде жамылып жүре беруге жарайтын киім қажет болды. Жеңіл де, жылы да болу үшін ең қолайлы материал — жүн. Мал баққан халық үшін ең мол шикізат та — малдың терісі мен жүні еді.
Шапан
Халқымыз шапанды көбіне түйе жүнінен сырып жасаған. Осылайша әрі жеңіл, әрі жылы, көшпелі тірлікке ыңғайлы ұлттық киім үлгісі — шапан қалыптасты.
Тон
Тон — қазақтың ұлттық киімдерінің бірі. Оны қойдың, ешкінің және құлынның терісінен тігеді. Тон тігілетін тері алдымен шел майынан тазартылады, кейін күбіге салып немесе ашық күйінде илейді. Иі әбден қанған соң жүн жағы жуылып тазартылады, тақыр бетіндегі идің қалдығы қырып алынады да, тері уқаланып жұмсартылады.
Материал және өңдеу
- Қой, ешкі терісінен тігілген тонда жүн мен тігіс ішке қаратылады.
- Сыртын кірлемес үшін тақыр бетін бояйды.
- Бояуға қарағай қабығы мен рауғаш нілі секілді табиғи қоспалар қолданылған.
Негізгі үлгілері
- Тік тон — өңірі мен артқы бойы, кеудесі мен етегі бөлек пішіліп құралады.
- Бүрме тон — белінде бүрме шығарылатындықтан осылай аталған; сәндірек келеді.
Әшекейлеу дәстүрі
Тонға елтіріден, сеңсеннен, кейде аң терісінен жаға салынып, етегі мен өңірі, жең ұшы елтірімен жұрындалады. Сән беру үшін өңіріне, етегіне, жеңіне жібек жіппен кесте тігіледі.
Құлын терісінен тігілетін тон тайжақы деп аталады: онда тігіс ішке қарағанымен, жүн сыртқа қаратылады. Құлынның жалы тонның арқасына, екі жеңінің үстіне келтіріліп тігіледі.
Бешпет
Ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық киімдер ішінде бешпеттің орны бөлек. Ол көне дәуірден бері халқымыздың негізгі киімдерінің бірі ретінде үзілмей жалғасып келеді: тастағы суреттерден де бешпет сұлбасын аңғаруға болады. Ақын Мұқағали Мақатаевтың «Жүрегіміз жақыннан бірге соқсын, ағытшы бешпетіңнің түймелерін» деуі де — оның тұрмыстағы, мәдениеттегі мәнін айқындайды.
Әмбебаптығы
- Ерлер де, әйелдер де кие алады; жігітке де, қызға да жарасады.
- Маусымға қолайлы: жазғы түн салқынында, көктемнің ызғарында, күздің қоңыржайында үстінен тастамай киеді.
- Көбіне түйе жүнінен басылған жұқа матадан тігілген: жеңіл, жылы, атқа мінуге ыңғайлы.
Бешпеттің бүгінгі сән үлгілерінен де көрінуі — оның уақыт көшінен қалмағанын, ғасырлар шаңында тұншықпағанын көрсетеді.
Камзол
Қазақ әйелдерінің киімінде камзолдың орны ерекше: ол әрі жылулық, әрі сәндік қызмет атқарған. Камзолды тек қазақта ғана емес, басқа түркі халықтарының тұрмысынан да кездестіруге болады.
Пішімі
Көбіне жеңсіз немесе қысқа жеңді етіп тігіледі. Үй шаруасына ыңғайлы: қимылға кедергі келтірмейді, кіріп-шығып жүргенде суықтан қорғайды.
Матасы мен түсі
- Көбіне түкті пүліш, барқыт, шұға қолданылады.
- Әдетте бір түсті, қанық реңктер таңдалады.
- Жас ерекшелігіне қарай түсі де өзгерген.
Жасқа қарай реңк
- Қыздар мен жас келіншектер — алқызыл реңктер.
- Ересектеу әйелдер — көк, жасыл, сарғыш түстер.
Жаға, өңір және әшекей
Камзолда көбіне жаға жасалмайды: тек омырауға дейін жететін ойық қалдырылады. Себебі камзол көйлектің сыртынан киіледі, ал қазақ әйелдері мойынға дейін жабылатын тұйық жағалы көйлек киген. Сондықтан камзолды толық тұмшалау қажет болмаған.
Камзолдың мойын-омырау тұсын және алдыңғы өңірін тұтастай әдіптеу дәстүрі кең тараған. Негізгі мата мен әдіп матаның түсі мен фактурасы өзара үйлесіп тұрғаны жарасымды саналған. Өңіріне және етегінің екі жағына жылтырақтардан ою-өрнек жүргізу де жиі кездеседі; қазіргі шеберлер мұны сәнді жіптермен кестелеуге де бейім.
Камзол түймеленбей, көбіне ұсталар соққан әшекейлі күміс ілгектермен қаусырылатын болған. Бұл оның салтанатын арттыра түседі.
Сән және мүсін
Жас қыз-келіншектердің камзолы белі қыналып тігіледі. Омырауы мен етегіне қарағанда бел тұсының едәуір тар келуі — қазақтың көне сән өнеріндегі талғамды, мүсінді айқындау мәдениетін көрсетеді. Камзолдың денеге жыртылай қонып тұратын классикалық үлгісі, өңір ойықтарының әркелкі берілуі және ұлттық тоғалармен ілгектелуі — оның көркемдік мүмкіндігін кеңейткен.
Камзол көбіне тұтастай пішіліп тігіледі, кейде симметриялы екі бөлік етіп пішіп, біріктіріп те тігеді. Түрлі көйлектерге үстеме ретінде жеке камзолды бөлек ұстап, сауық кештеріне немесе мәнді мерекелерге үйлестіріп кию де — тұрмыстағы қолайлылықтың бір белгісі.
Көйлек
Әйел сұлулығын айқындайтын тек жан дүниесі ғана емес, көзге көрік, көңілге от құятын киім екені де рас. Қос етек көйлек киген қыздар тобы — бозбаланың да, жігіттің де назарын еріксіз өзіне тартқан. Халық әніндегі: «Қос етек, бұраң бел, қуалай соғар қоңыр жел» деген жолдар да осы әсемдіктің бейнесін жеткізеді. Жеңіл, төгілген жібек пен шәйі көйлектер кеудеге самал тигендей әсер сыйлаған.
Пішудің негізгі екі тәсілі
- Ұзыннан тұтастай пішу.
- Мықынға дейін бөлек пішіп, кейін қосып тігу.
Көркемдік бөлшектер
- Жең міндетті түрде болады.
- Жеңге бір-екі қатар желбір қосып, сәндік әсер күшейтіледі.
- Кеуде тұсына зер жүргізіліп, кесте төгіледі.
Салтанат пен күнделіктінің айырмасы
Мойнынан тобыққа дейін төгіліп тұратын тұтас көйлектер көбіне ерекше жағдайларға арналған. Әсіресе қалыңдықтардың, дәулетті адамдардың қыз-келіншектерінің көйлектері осылай тігіліп, бір көрген адамның назарын өзіне аударған. Мұндай көйлектерді сыртынан камзол толықтырып отырған.
Ойын-сауыққа, той-думанға арналған «бір киер» көйлектер жібек, шұға, барқыт секілді қымбат маталардың таңдаулы түрлерінен тігілген. Жиын-той көйлектерінің ұзындығы да айрықша: жерге тиер-тиместей етіп өте ұзын дайындалған. Ал күнделікті көйлектер сәл қысқарақ болғанымен, ХХ ғасырдың 30-жылдарына дейін қазақ әйелдерінің көйлегі балтырды жауып тұрған.